Als een mol die aangeharkte grasvelden ondergraaft

De wanden in Pour un oui ou pour un non van Nathalie Sarraute lijken van grijs-roze marmer. Metersdik zijn ze, koud, monumentaal en hermetisch gesloten. Door drie smalle, hoge ramen valt een fel, bijna agressief licht. De twee hoofdrolspelers, Sami Frey en Jean-François Balmer, bewegen zich, nu eens rustig, dan weer geagiteerd, als de plotter van een seismograaf, van de ene muur naar de andere.

In 1978 was het ook Antoni Taulé die het decor maakte voor dit toneelstuk, dat toen eveneens werd geregisseerd door Simone Benmussa. In dat decor zag je door wijd openstaande deuren een zonovergoten terras, omzoomd door metershoge bomen. De weidsheid van toen heeft plaats gemaakt voor sombere geslotenheid, voor een knijpend gevoel van claustrofobie. Je kunt eraan zien dat in die twaalf jaar Benmussa's interpretatie van Pour un oui ou pour un non radicaal is veranderd.

Het stuk van Nathalie Sarraute gaat over een ontmoeting tussen twee vrienden, homme 1 en homme 2, die elkaar vanaf hun jeugd kennen. Hun vriendschap, zo stabiel op het eerste gezicht, blijkt aan een zijden draadje te hangen. De joviale begroeting, hun onkreukbare, grijze pakken, hun keurige dassen, innemende glimlach – het zijn even zovele maskers waarachter zij hun rancune en hun teleurstelling over de ander verbergen. Eigenlijk is er niets aan de hand, suggereren die maskers. Heus, alles is koek en ei. Want wat valt er die ander nu in feite te verwijten? Er is in al die jaren geen onenigheid geweest, geen ruzie van betekenis, nog geen stemverheffing heeft er plaats gevonden. Hoogstens een wat neerbuigend uitgesproken zinnetje `C'est bien... ça', `wat leuk'; een te nadrukkelijk geëtaleerd moment van huiselijk geluk; en een wat pretentieus artistieke uitroep tijdens een gezamenlijke bergtocht, jaren geleden. Niets om je over op te winden. Te onbeduidend voor woorden.

In het toneel van Sarraute is de hoofdrol weggelegd voor het meest onbeduidende woord. ,,Is er iets aan de hand?'', vraagt homme 1. ,,Nee, niets... Waarom?'', antwoordt homme 2. In het dagelijks leven kijken we er wel voor uit vage gevoelens van onbehagen uit te spreken. Ze behoren, in het vocabulaire van Nathalie Sarraute, tot de pré-dialoog, de tropismes, de snelle, onwaarneembare, onbewuste bewegingen van de geest, die aan onze gebaren, gevoelens en uitspraken voorafgaan, maar die we nooit open en bloot ten toon spreiden. Bij Sarraute benoemen de personages het onzegbare. Zij verwoorden wat normaal achter een laag van beleefdheid en vormelijkheid verborgen blijft. Haar toneel is daarom wel vergeleken met een binnenstebuiten gekeerde handschoen, waardoor je de scheve naden ziet, de onafgewerkte draden en de losse eindjes. Met een loep bekijkt Sarraute wat er ten grondslag ligt aan een drukkende stilte (Le silence, 1964) of een leugentje om bestwil (Le mensonge, 1978). Vervolgens vergroot ze dat uit tot een hartstochtelijke oorlog van woorden.

De twee mannen in Pour un oui ou pour un non bieden weerstand aan de woorden die in hen opborrelen. Ze hebben liever een gewone, veilige dialoog over koetjes en kalfjes. Hun bewegingen zijn aarzelend, hun gebaren blijven in de lucht steken, ze ballen hun vuisten. En dan gebeurt het toch, dat vleugje waanzin duikt op - bij Sarraute altijd onweerstaanbaar geestig. Wie verbreekt er nu een vriendschap vanwege een neerbuigende toon, een verkeerd gekozen intonatie? Dat doe je toch niet `pour un oui ou pour un non', om de minste kleinigheid? De toon wordt venijnig. De discussie loopt uit de hand. Uit de diepte schieten harde, kwetsende woorden naar boven, die, bevrijd uit hun dwangbuis, pijnlijk recht op hun doel afgaan. Het wordt een zaak van leven of dood. Homme 1 blijkt een bonk van ambitie, zakelijkheid en materialisme, bang voor alles wat niet in hokjes te plaatsen valt. Homme 2 daarentegen is overgevoelig en artistiek, ,,een mol die tunnels graaft onder de mooi aangeharkte grasvelden'.

Een uur later zijn de scheuren in de vriendschap benoemd. Een definitieve breuk? Ja, suggereert Simone Benmussa met haar nieuwe, zwartgallige, gesloten décor. Nee, denk ik, met op mijn netvlies nog die openstaande deuren naar het terras van twaalf jaar geleden. Statisch en doods is het nooit in het universum van Sarraute.

Voorstelling: Pour un oui ou pour un non van Nathalie Sarraute, door Michel Fagadau, Atelier Théâtre Actuel et Espace Théâtral. Regie: Simone Benmussa. Decor: Antoni Taulé. Spelers: Sami Frey, Jean-François Balmer e.a. Gezien: 20/3, Comédie des Champs-Elysées, Parijs. T/m 4/4. Res.: 00.33.1.53.23.99.19