Zuid-Amerika vindt Pinochet `lieve man'

Het Britse Hogerhuis spreekt zich morgen uit over het lot van de Chileense oud-dictator Pinochet. De democratische regeringen van Latijns-Amerika pleiten unaniem voor vrijlating. Waarom eigenlijk?

Een `lieve oude man'. Dat vond president Menem van Argentinië toen hij Pinochet voor het eerst ontmoette. Het was vlak na de viering van de vijfhonderdjarige ontdekking van Amerika. Menem had president Castro van Cuba uitgemaakt voor een `antihistorisch monster': ,,Tirannen moeten verpulverd worden, daar praat je niet mee'', stelde Menem.

Dit oordeel bleek echter niet van toepassing op Pinochet. Tijdens zijn bezoek aan Chili een maand later zocht Menem de ex-dictator op. Hij babbelde met hem, noemde hem een `goede vriend', en sprak hem aan met `meneer de president', terwijl Pinochet dat toch al een tijd niet meer was.

Toen Pinochet vorig jaar in Londen werd aangehouden, barstte Menem in woede uit. Hoe durfde Europa de oude baas lastig te vallen? Waar bemoeiden ze zich mee? Voor wie de fascinatie van Menem met `gespierde' heersers kent, kwam zijn verdediging van de ex-dictator niet als een verrassing. Een en al bewondering is Menem ook voor andere krachtpatsers. `Een man met ballen', noemt hij president Fujimori van Peru. Sinds deze in 1992 tanks voor het parlement parkeerde, en zo zijn decreten aan de bevolking oplegde, kan de Japanse emigrantenzoon in Menems ogen niet meer stuk. Ook ex-dictator Hugo Banzer van Bolivia is Menems `dierbare vriend', sinds de vuurvreter vorig jaar met een meerderheid van stemmen als president verkozen werd. Het is dan misschien niet verwonderlijk dat ook de presidenten van Peru en Bolivia zich aan de kant van Pinochet hebben geschaard.

Maar om nu het beeld te schetsen van een lief oud mannetje die in zijn late levensjaren lastig wordt gevallen door dingen uit het verleden gaat wel erg ver. `Lief', een man die er nog steeds prat op gaat dat hij martelkamers instelde en duizenden mensen zonder proces liet vermoorden? Een man die nog steeds meent dat `God' hem boven de rest van de mensheid plaatst en hij het recht had een democratisch gekozen regering omver te werpen?

Toch heeft Pinochet niet alleen de steun van de macho-presidenten van Latijns Amerika. Ook de ontwikkelde professor-president van Brazilië, Fernando Henrique Cardoso, pleit openlijk voor de vrijlating van de Chileense oud-dictator. En dat terwijl de Braziliaanse president zelf het slachtoffer van een militaire dictatuur is geweest. Jarenlang heeft Cardoso in ballingschap in Europa doorgebracht.

De belangrijkste verklaring voor deze houding van de Latijns-Amerikaanse regeringen is de angst dat het spook van de dictaturen weer uit de fles komt. Overal is de overgang naar de democratie tot stand gekomen met genereuze amnestiewetten en generale pardons voor de militairen van de vuile oorlog. In Chili is deze bescherming nog wat extremer dan in andere landen. Het standpunt van de Mercosur (Brazilië, Argentinië, Uruguay en Paraguay) dat Pinochet in Chili berecht moet worden is dan ook een wassen neus. Iedereen weet dat zoiets onder de huidige Chileense wetgeving onmogelijk is.

Maar ook de schenders van mensenrechten van al die andere ex-dictaturen zijn zo vrij als vogeltjes. In Brazilië is onlangs een aantal artsen door het medisch tuchtcollege geschorst, omdat ze tijdens de dictatuur meegedaan hadden aan het martelen van gevangenen in de illegale gevangenissen van het regime. Tien jaar na de Braziliaanse dictatuur zijn zij de enigen die op een of andere manier zijn gestraft.

Vergeten, vergeven en zand erover. Of het nu gaat om de burgeroorlog in Guatemala of de dictatuur van Stroessner in Paraguay. Overal is het recept hezelfde: `pacificatie' in Latijns Amerika betekent dat de schuldigen vrijuit gaan en dat niemand verondersteld wordt zich nog iets te herinneren. De beulen van toen draaien weer gewoon mee. De slachtoffers moeten maar zien hoe ze leven, zonder dat recht gedaan is, zonder dat er ook maar iemand ooit zijn excuses heeft aangeboden. ,,Als iemand een probleem heeft gaat hij maar naar de biechtstoel'', zei een geïrriteerde president Menem onlangs tegen de moeders van de Plaza de Mayo, die nog steeds willen weten waar hun verdwenen kinderen zijn.

Een andere reden van de Latijns-Amerikaanse wrevel over de arrestatie van Pinochet is de oude koloniale gevoeligheid. ,,Wij Mexicanen lopen nog steeds rond alsof we gevild zijn. Elke blik, elke mogelijke verwijzing naar onze afkomst, onze onderworpenheid doet ons schreeuwen van woede en pijn'', schreef de Mexicaanse Nobelprijswinnaar Octavio Paz ooit over zijn landgenoten. Dat gevoel leeft in verschillende gradaties ook elders in Latijns Amerika. Toen de Spanjaarden en Portugezen eruit gegooid waren, kwamen de Noord-Amerikanen. Zoals ooit tegen de koloniale heren met een mengeling van afgunst en ontzag werd aangekeken, zo werd later ook de `gringo' het symbool van een ingewikkeld minderwaardigheidscomplex. En dan nu weer Europa. De Spanjaarden, nota bene, die een Latijns-Amerikaan willen berechten! Niet alleen is Spanje de vroegere koloniale machthebber, maar ironisch genoeg ook het land waarnaar Latijns Amerika zijn overgang naar de dictatuur gemodelleerd had: het Franco-tijdperk werd afgesloten met de spons erover, en zo zou dat ook hier gaan.

Juist op dit moment begint het argument van de `nationale soevereiniteit' weer om heel andere redenen de kop op te steken. Na de financiële tuimelpartij van Brazilië in januari, raakt nu de ene na de andere economie in het slop. In Brazilië ontstond dit weekeinde grote commotie over een opmerking van de voorzitter van het IMF, Michel Camdessus. Tegen een Frans weekblad had hij gezegd dat de instorting van de munt de schuld was van de Braziliaanse regering zelf. Brazilië staat nu op zijn achterste benen. Camdessus, die het land net weer op stringente internationale voorwaarden een lening van vier miljard dollar heeft gegeven, zou de soevereiniteit van Brazilië schenden. ,,Dat Camdessus zo glad als een pot vaseline is, wisten we al. Maar een indiscrete bemoeial, dat is nieuw'', zei een woordvoerder van de regering.