Papoea's azen op huizen van Javanen

In Irian Jaya, het verre oosten van Indonesië, is het smeulende vrijheidsvuur weer opgelaaid. Inheemse notabelen hebben zich één leider gekozen en Papoea's noteren alvast de huisnummers van migranten uit Java en Sulawesi.

De zware dreun van grote trommels vergezeld van fluitmuziek galmt door een zijstraatje in het dorp Sentani, een half uur van het centrum van Jayapura, de hoofdstad van Indonesiës grootste en oostelijkste provincie, Irian Jaya. Een paar honderd mensen hebben zich verzameld in de tuin van Theys Eluay. Onder een levensgrote foto van de gastheer op diens veranda staat: `Leider van Papoea'. Eluay, tot vorig jaar lid van het provinciale parlement, is door de kepala suku (stamhoofden) van Irian vorig jaar gekozen tot leider. Maar meer nog dan als informeel opperhoofd van alle ruim 250 volkeren in Irian, wordt Theys Eluay door velen beschouwd als de toekomstige president van de vrije republiek West-Papoea. Eluay ziet zijn mandaat ruim. In een toespraak tot de enthousiaste menigte in de tuin en rond zijn huis zegt hij onder meer: ,,Ik ben jullie leider, ik ben de vertegenwoordiger van God op aarde.''

Indonesië wordt geteisterd door afscheidingsbewegingen in Oost-Timor, Atjeh en, recentelijk, Riau in Midden-Sumatra. Daarnaast kostten gevechten tussen christenen en moslems in Ambon de afgelopen maanden aan honderden mensen het leven. Sinds vorige week hebben ook in West-Kalimantan, op het eiland Borneo, bloedige gevechten plaats tussen Dajaks en Maleiers aan de ene en Madoerese nieuwkomers aan de andere kant. Dat nu ook het separatistische vuur in Irian Jaya weer oplaait, stelt Jakarta voor een nieuw probleem. Voorlopig lijkt de centrale overheid ten opzichte van de afscheidingsbeweging een afwachtende houding aan te nemen.

Opvallend aanwezig rond het huis van Eluay is een ordedienst, gekleed in blauwe overalls met militaire koppelriemen, bruine baretten en trots op de borst de vlag van West-Papoea. ,,Vrijheid! Alle mensen van West-Papoea willen onafhankelijkheid!'' buldert Eluay onder luid gejuich. Vertegenwoordigers van de Kamer van Koophandel en van het leger, gezeten op ereplaatsen op de veranda, lachen schaapachtig. Eluay kondigt vervolgens deze verslaggever aan als `de vertegenwoordiger van de Nederlandse regering'. Gevolgd door minutenlang ovationeel applaus voor deze belangrijke gast. Want Nederland wordt, zoals Eluay zegt, door veel Papoea's beschouwd als ,,de sleutel van de geschiedenis''. In de populaire opvatting heeft Nederland het gebiedsdeel in 1962 per vergissing afgestaan aan Indonesië, en heeft dit land nu de morele plicht om dat goed te maken in het internationale forum van de Verenigde Naties. De komst van een `Nederlandse vertegenwoordiger' wordt beschouwd als een goed teken.

De politieke vergadering heeft plaats onder de flinterdunne dekmantel van een syukuran, een gebedsbijeenkomst om God dank te zeggen. De reden is het welslagen van een missie van 100 afgevaardigden uit de dertien districten van Irian, vorige maand, naar Jakarta, naar werd gezegd voor een `nationale dialoog' met president Habibie. De bedoeling van de machthebbers in Jakarta was een show-bijeenkomst waarbij deze groep van informele leiders uit het verre Irian met de president zou spreken over samenwerking tussen de provinciale en de nationale regering om welvaart en welzijn in de streek te verhogen. Tot verbijstering van de president en zijn ministers – Habibie werd onder meer geflankeerd door chef-staf en minister van Defensie generaal Wiranto – kwam de delegatie echter onafhankelijkheid opeisen voor West-Papoea. Habibie beloofde de kwestie met zijn ministers te bespreken en eind deze maand met een antwoord te komen.

Twee weken geleden heeft Jakarta geprobeerd aan te tonen dat de meerderheid van de bevolking van Irian Jaya helemaal geen onafhankelijkheid wil, hoogstens meer autonomie, door een nieuwe delegatie, dit keer van negen lokale leiders, uit te nodigen die deze constructieve boodschap kwamen overbrengen. Theys Eluay in zijn toespraak van vrijdag: ,,Die negen zogenaamde leiders moeten hun woorden terugnemen, anders maak ik hen een kopje kleiner.''

Weinigen hebben tot nu toe de kleine en verdeelde onafhankelijkheidsbeweging, die al sinds de jaren zestig actief is in Irian, serieus genomen. De meerderheid van de ruim twee miljoen inwoners van deze provincie leek zich na de `Act of Free Choice' in 1969, waarbij 1.020 Papoea-notabelen kozen voor aansluiting bij Indonesië, te schikken in de nieuwe realiteit. ,,Maar wij zijn geen Javanen'', zegt Eluay. ,,Wij zijn geen Aziaten. Wij hebben een zwarte huid en kroeshaar. We zijn een apart volk, met een eigen land, een eigen cultuur, een eigen volkslied en een eigen vlag. Samenwerking in de toekomst met Indonesië zie ik wel voor mij, maar alleen als onafhankelijke natie.''

Eluay probeert intussen te voorkomen dat het tot botsingen komt tussen zijn beweging en het leger, en tussen de oorspronkelijke bevolking en de grote aantallen transmigranten uit Java en Sulawesi. Geruchten willen dat Papoea's alvast op grote schaal nummers van huizen en auto's noteren die nu nog eigendom zijn van deze nieuwkomers: als de vrijheid komt, zullen die worden genaast, aldus de geruchten. ,,Als de Papoea's onafhankelijk worden, verbrand ik nog liever al mijn spullen. Wij hebben er hard voor gewerkt'', zegt de Oost-Javaanse vrouw van een marktkoopman in het centrum van Jayapura. Eluay roept op om dat noteren van nummers te staken. ,,Hou daar mee op'', zegt hij, ,,We willen met iedereen samenwerken die dit land wil helpen opbouwen.''

De jurist Edison Waromi, die wegens lidmaatschap van de Organisatie Vrij Papoea (Organisasi Papua Merdeka, OPM) negen jaar in de gevangenis heeft gezeten, is pessimistisch over de komende weken. ,,De standpunten van Jakarta en van onze mensen staan lijnrecht tegenover elkaar. Geen van beide kanten lijkt bereid tot compromissen. Als Habibie eind deze maand niet toegeeft, vrees ik voor chaotische toestanden in deze provincie.''