Traditionele kostwinner over 15 jaar museumstuk

De traditionele kostwinner verdwijnt sneller dan aangepaste wetten en regels kunnen bijbenen. ,,Het is bijna ouderwets als je kostwinner bent.''

,,Wat doe ik verkeerd?'', vraagt Loek Hogeveen zich af. Hij is postbode en zijn collega's hebben het financieel beter voor elkaar dan hij. Zij hebben bijna allemaal een vrouw die werkt, Hogeveen is thuis de enige kostwinner. ,,Sommige van de jongens hebben een hoop te besteden'', zegt hij, ,,maar het is allemaal zo materialistisch. Daar moet je bijna in mee, maar met één inkomen kunnen wij ons geen extra's permitteren.''

Hogeveen behoort, zo bleek deze week uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek, tot een type Nederlander die over zo'n jaar of vijftien in het museum staat: de alleenverdienende kostwinner.

Vooral de laatste jaren is het hard gegaan met de daling van het aantal `eenverdieners', een daling die in 1971 begon. Nog harder steeg het aantal tweeverdieners.

Twintig jaar geleden werkte bij eenderde van alle echtparen en samenwonenenden allebei de partners. Eind jaren tachtig gold dat voor de helft en nu verdienen ze in driekwart van de gevallen allebei een inkomen. Bij jonge stellen werken de partners vrijwel altijd allebei. Tweeverdieners hebben gemiddeld 11.000 gulden meer te besteden dan eenverdieners.

Het gaat harder met de tweeverdieners dan de geregelde samenleving kan bijbenen. Het kostwinnersmodel (man: inkomen door arbeid, vrouw: zorg en geen inkomen) is achterhaald en toch hebben bijvoorbeeld het belastingsysteem en de sociale zekerheid nog trekken van de onderlinge afhankelijkheid van man en vrouw.

Zo worden bijstand en AOW verminderd als de partner inkomen heeft en krijgen gehuwde 65-plussers samen minder AOW dan wanneer ze allebei apart zouden wonen. En als een van de partners niet werkt, in de praktijk meestal de vrouw, kan diens belastingvrije voet worden overgeheveld naar de belastingaanslag van de ander.

Het huidige kabinet wil van dergelijke kostwinners-parafernalia af. Zo moet de zogenoemde voetoverheveling verdwijnen om vooral vrouwen te stimuleren aan het werk te gaan. Hetzelfde is de bedoeling van het voorstel waarmee het kabinet gisteren kwam om tot een Kaderwet Arbeid en Zorg te komen. Daarmee moeten vooral tweeverdieners geholpen worden om het werk met de zorg voor kinderen, zieken en huishouden te combineren. Meer en langer verlof zou dit voor vrouwen en mannen mogelijk moeten maken.

Alle mogelijke verlofvormen worden in de wet gebundeld en ook komt er een wettelijk recht in om korter of langer te werken. Daarnaast onderneemt het kabinet pogingen om werk- en openingstijden beter op elkaar af te stemmen en moet kinderopvang niet meer de drempel zijn die het nu is voor vrouwen om te gaan werken, maar eerder een stimulans, ook fiscaal. Allemaal maatregelen waar eenverdieners als Hogeveen niets aan hebben. ,,En ik dan?'', vraagt hij zich wel eens af. ,,Het is bijna ouderwets als je kostwinner bent.''

Uiteindelijk doel van de kabinetsmaatregelen is om de nu nog scheve verhouding recht te trekken tussen wat een man en wat een vrouw doet aan arbeid en zorgtaken. Grofweg brengt de man zeventig procent van het gezinsinkomen in en de vrouw de rest – gemeten naar werktijd is de verhouding hetzelfde. De tijd die mannen en vrouwen aan zorg besteden is omgekeerd verdeeld.

Nederland is dan ook geen tweeverdienerssamenleving, maar eentje van anderhalfverdieners. De tweeverdieners zorgen voor anderhalf inkomen waarbij bij oudere paren de man meestal een volledige baan heeft en de vrouw meestal in deeltijd werkt. Jonge stellen, vooral die met kinderen, verdelen de gezamenlijke werktijd over het algemeen eerlijker: ieder de helft.

Een verschil met vroeger is volgens onderzoeker J.P. Vosse van de Organisatie voor Strategisch Arbeidsmarktonderzoek (OSA) dat nu de banen van mannen en vrouwen in niveau gelijkwaardig zijn. Als een vrouw tien à twintig jaar geleden werkte, was haar inkomen vooral een extraatje. Nu zijn beide inkomens hard nodig. ,,Kijk alleen al naar de absurd hoge huizenprijzen'', zegt Vosse. De tweeverdieners zijn tot betalen bereid, omdat bij de vaststelling van de hypotheek nu beide inkomens meetellen.

Nadeel is volgens onderzoeker Vosse wel dat van een tijdelijke karakter van het tweede inkomen geen sprake meer kan zijn. Daardoor zal een werkende vrouw die een kind krijgt niet zo snel korter gaan werken. ,,Dan wordt het zorgelijk: een jachtig, agendatrekkend bestaan in combinatie met kinderen. Het gevolg is de keerzijde van het leven van tweeverdieners: stress, burn-out en uiteindelijk arbeidsongeschiktheid. ,,Niet voor niets komen er steeds meer jonge mensen in de WAO met psychische klachten'', zegt Vosse.

Bij het vaststellen van het aantal een- en tweeverdienders is gekeken naar belastinggegevens. Maar daarmee zijn de naar schatting kwart miljoen zwarte werksters buiten beeld geraakt, hun partners staan ten onrechte geregistreerd als alleenverdienende kostwinner. Hetzelfde geldt voor de zwarte kinderoppassers en degene die wit voor kinderen zorgen in dienst van een oppascentrale, maar per jaar minder verdienen dan de belastingvrije voet van ruim 8.000 gulden. Allemaal werk dat wordt gedaan voor echtparen of samenwonenden die allebei willen werken. Ook de vrouw van postbode Hogeveen zorgt voor een baby van een werkend stel. Kortom: tweeverdieners zorgen voor nog meer tweeverdieners.