De straf van God

ALWEER EEN dikke maand geleden schreef ik hier onder meer over de merkwaardige opvattingen die informaticus Jan Bergstra in het NWO-blad `Hypothese' ten beste had gegeven over het millenniumprobleem. Dat leverde wat reacties op, met als algemene strekking dat ik Bergstra wel erg hard gevallen was. Maar de interessantste brief was die van lezer W. Fokkink uit het verre Swansea, die zijn brief helaas niet van een afzendadres voorzag. Daarom niet getreurd, zijn redenering is aardig genoeg om er op deze plaats aandacht aan te besteden.

``Je zou kunnen zeggen dat het jaar 2000 probleem door de hemel gezonden is'', stelt Fokkink, ``als een lichte hartaanval die waarschuwt om een gezonder leven te leiden voor het te laat is.'' En hij legt uit wat hij daarmee bedoelt: er wordt in heel veel bedrijven verschrikkelijk slordig en achteloos omgesprongen met automatisering. Het zit er vol met krakkemikkig ontworpen en nauwelijks beschreven software, die ook nog eens slecht past op datgene wat werkelijk gevraagd wordt. Het gevolg is dat er in heel wat gevallen al geen geld meer is voor echte verbeteringen, omdat alle middelen en mankracht permanent moeten worden ingezet voor ``het met touw en plakband bij elkaar houden van bestaande programmatuur''. Fokkink meent dat Bergstra's gedachte dat het juist goed is als al die fröbelaars door het millenniumprobleem radicaal worden uitgewied weliswaar veel te ver gaat, maar dat dat probleem wel mooi als gele kaart kan fungeren. Die lichte hartaanval die aanspoort tot Becel, traplopen en de aanschaf van een glimmend joggingpak.

Fokkink heeft absoluut gelijk als hij stelt dat het met de kwaliteit van de software waarop het bedrijfsleven draait droevig gesteld is. De haren rijzen je vaak werkelijk te berge als je de onoverzichtelijke rommel ziet. Nog altijd vormen geslaagde automatiseringsprojecten een minderheid en is het geen uitzondering als projecten na eindeloze begrotings- en termijnoverschrijdingen domweg worden opgegeven zonder ooit gewerkt te hebben. De oorzaak daarvan zit hem gedeeltelijk in wispelturigheid, onrealistische verwachtingen en onkunde van opdrachtgevers. Maar al te vaak besteden ze te weinig aandacht aan de vraag wat ze nu eigenlijk echt nodig hebben, of veranderen ze halverwege het traject van plan. Lang niet alle software-leveranciers zijn daartegen opgewassen, velen laten zich door de duiten verleiden onder het motto: wil de klant bloemkolen, dan krijgt de klant bloemkolen.

Maar de belangrijkste oorzaak is toch wel de misvatting dat informatisering en automatisering geld zouden besparen. Automatisering is duur en tijdrovend. Het is geen bezuinigingsmiddel, maar een manier om dingen te kunnen doen die zonder automatisering domweg niet mogelijk zijn. Dat is helaas een boodschap die er bij veel budgetbeheerders, die niet verder kijken dan de eerstvolgende jaarcijfers, maar niet wil ingaan. Gevolg is, dat ook de kundigste softwareleverancier gedwongen wordt om het werk af te raffelen en soms zelfs essentiële onderdelen te schrappen. Om vlug, vlug wat standaardcomponenten aan elkaar te plakken, ook als eigenlijk maatwerk geboden is, en om nieuwe systemen met veel kunst- en vliegwerk te funderen op oude troep, die eigenlijk radicaal vervangen zou moeten worden. Penny-wise and pound-foolish, noemen de Engelsen dat.

Maar die verwijten kun je niet alle bedrijven maken die nu zitten met zo'n ondoorgrondelijke berg oude en nieuwe software waarvan niemand meer precies weet waarom en hoe het werkt. Of op zijn minst kun je het niet degenen verwijten die nu verantwoordelijk zijn. Vooral de oudste grootschalige automatiseerders, de banken voorop, kampen met problemen die een generatie geleden veroorzaakt zijn. Problemen die nauwelijks meer op te lossen zijn, want het is net mikado spelen: trek aan het verkeerde stokje, en de hele boel duvelt in elkaar. En platgaan, dat is iets wat geen bank, geen administrateur van GAK-formaat en geen ministerie zich kan permitteren.

Zulke mastodonten zullen ooit alles in één klap moeten vervangen door een nieuw, doorzichtig en goedbeschreven systeem. Een enorm kostbaar en riskant karwei, zeker als, zoals bij een bank, het werk naadloos door moet gaan. De mensen die daarvoor staan hebben heus geen waarschuwingshartaanvalletje nodig om dat te beseffen – zeker niet waar zo'n waarschuwinkje, als het bijvoorbeeld tijdens het inhalen op een regenachtige weg komt, soms ook best eens een beetje dodelijk kan zijn.

Verder zijn er nog duizenden bedrijven die helemaal niet zo slecht of ingewikkeld geautomatiseerd zijn, maar daarom nog niet ongevoelig voor het millenniumprobleem. Dat zijn vooral kleinere bedrijven en bedrijfjes, met wat administratie en factureringspakketten, wat diagnostische apparatuur, een stukje procesbeheersingssoftware, dat soort dingen. Ooit kochten ze goede waar, die een flinke tijd meemoest. Ze hebben niet zozeer last van slordige automatisering of van klungelige leveranciers, maar realiseren zich nog maar al te vaak niet dat ze misschien echt in de penarie komen zitten. En als ze dat al doen, zijn de marges vaak zo smal, dat ze ervoor terugschrikken geld `weg te gooien' aan werk waarvoor je voor het gevoel niets extra's terugkrijgt.

Moeten al die mensen daarvoor nu volgend jaar straf van God krijgen, een leuk waarschuwend hartaanvalletje? Wie is daar eigenlijk mee geholpen? De mores in automatiseringsland worden er vast niet beter van. De overlevers zullen zenuwachtig wat lachen om al die sufferds die het niet gered hebben, het vrijvallende marktaandeel inpikken, en alleen maar gestijfd worden in het idee dat zij het juist prima voor elkaar hebben. Ook als ze alleen maar geluk gehad hebben.

En dan de inzet van snel opgeleide amateurs die volgens Bergstra het imago van zijn vak maar verziekten. Fokkink is daar terecht genuanceerder over, maar waarschuwt dat deze oplossers op de korte termijn wel eens problemen op de lange termijn zouden kunnen veroorzaken. Dat klopt, het is ruwe, littekenverwekkende `meatball surgery'. Maar als de termijn kort is en de nood hoog, zoals nu, dan is het altijd beter dan niks.