Mannen met baarden zijn niet te vertrouwen

Op 16 februari ontploften in Tasjkent acht bommen. Islam Karimov, alleenheerser over de politiestaat Oezbekistan, schreef ze toe aan islamitische fundamen- talisten en bracht een golf van arrestaties op gang. De werkelijk- heid ligt veel subtieler.

De bankier zag de ramen trillen en dacht aan een neerstortend vliegtuig; de kunstverzamelaar aan een aardbeving. ,,Ik dook ineen en toen ik opkeek zag ik twee zuilen van rook'', zegt Atabek Chamrajev, woordvoerder van het Oezbeekse ministerie van Buitenlandse Zaken.

Acht explosies deden vorige maand de Centraal-Aziatische miljoenenstad Tasjkent op haar grondvesten schudden. Employees van de Nationale Bank die in de hal stonden te roken werden uiteengereten. Binnen anderhalf uur vielen er dertien doden en 128 gewonden en was het gedaan met de rust op deze breuklijn tussen islam en christendom.

Een maand na de niet-opgeëiste aanslag is het Onafhankelijkheidsplein nog altijd gebarricadeerd. Langs alle 24 uitvalswegen van de hoofdstad van Oezbekistan zijn wegversperringen opgeworpen en de landsgrenzen zijn voor gemotoriseerd verkeer tot april gesloten. Met de militante Afghaanse Talibaan in het zuiden en de Tadzjiekse krijgsheren in het oosten afficheerde Oezbekistan zich de laatste jaren als ,,een oase van stabiliteit aan de oude zijderoute''. Maar nu is deze pleisterplaats voor toeristen en investeerders veranderd in een veste.

Woordvoerder Chamrajev kan geen gasten ontvangen. ,,Niemand kan het ministerie benaderen, ik kom wel naar u toe'', zegt hij. Zijn lezing van de terreurdaad is exact die van Islam Karimov, de vroegere partijleider die zich op het juiste moment, bij de ondergang van de Sovjet-Unie, tot de islam bekeerde om te herrijzen als president van het nieuwe Oezbekistan. Zijn vroomheid ten spijt ziet hij moslims als zijn grootste vijand. Fanatieke moslims. Mannen met baarden en vrouwen met sluiers.

Achter die baarden en sluiers gaan volgens Karimov terroristen schuil: door Pakistan en Saoedi-Arabië betaalde wahhabisten die de wetten van Allah boven die van Karimov plaatsen. Of agenten van de Talibaan. ,,Je kunt die extremisten makkelijk herkennen'', zei Karimov. ,,Ze dragen baarden.'' Tegen zijn marionettenparlement: ,,Ze verdienen de kogel, en mochten jullie het hart niet hebben om ze dood te schieten, dan zal ik het zelf doen.''

De klopjacht op bebaarde gelovigen begon ruim een jaar geleden na de moord op een politiecommissaris in de Fergana-vallei, een dichtbevolkte vlakte tussen het Tien Sjan- en Pamir-gebergte. Honderden moslims werden opgepakt en gemarteld, in wat Human Rights Watch ,,een rampzalig jaar voor de mensenrechten'' in Oezbekistan noemde. Ze werden veroordeeld tot dwangarbeid en heropvoeding, en in een geval tot de dood.

Geen wonder dat de acht bommen van februari, door Karimov omschreven als een aanslag op zijn leven, nieuwe razzia's in gang zetten. ,,Het is alsof het bevel luidde: round up the usual suspects'', zegt Sasja Petrov van Human Rights Watch. Op de formulieren die de arrestanten moeten invullen prijken vragen als: ,,Draagt u een baard? Zo ja: Waarom?'' In Sovjet-tijden werd de baard geassocieerd met Westerse invloeden. Alleen dissidenten en geologen droegen baarden, zo redeneerde men, Marx, Engels, Lenin en Castro gemakshalve vergetend. Nu misbruikt Karimov de verplichte baarddracht van de Talibaan om zijn rol als `guardian of the gate' te spelen: stuit hij niet de opmars van de fundamentalisten op de zuidflank van het vroegere Sovjet-rijk?

Woordvoerder Chamrajev pleit voor begrip: ,,De mensenrechtenorganisaties schelden ons uit, maar we kunnen niet lijdzaam toezien dat onze jeugd vergiftigd wordt met drugs en fundamentalisme.'' Maar zitten er werkelijk islamitische extremisten achter de aanslag – in Tsjetsjenië getrainde commando's, Hezbollah-strijders, aanhangers van de terrorist Osmana bin Laden? Heeft de autoritaire Karimov dan geen andere vijanden? Chamrajev schudt zijn hoofd. ,,Ik raad u aan: ga niet op zoek naar de oppositie. Die bestaat niet.''

Tapijthandelaar en kunstverzamelaar Tair Tairov, een Oezbeek met een Russisch paspoort, moet hem helaas gelijk geven. ,,Ik kende de oppositie goed; zij is dood.'' Zelf was hij tot 1993 actief in de partij Birlik (Eenheid) die samen met Erk (Vrijheid) tegen de almacht van Karimov streed. Ze werden verboden, vervolgd, verbannen. ,,Perestrojka of glasnost hebben Oezbekistan nooit bereikt. Er is geen vrijheid van meningsuiting.'' Op de door Reporters zonder Grenzen samengestelde top-25 van `vijanden van de vrije pers' staat Karimov op de zevende plaats.

Zijn verweer: eerst welvaart, dan pas democratie. Maar ook met die welvaart wil het niet vlotten. In Oezbekistan heerst middeleeuwse armoede; buiten de grote steden circuleert sinds 1995 nauwelijks nog geld. Maar er zijn ook machtige clans met vertakkingen in de macht die zichzelf extreem verrijken. Afgelopen herfst ontdeed Karimov zich van een van hen: de zakentycoon en vice-premier Ismail Dzjoerabekov, werd tegen zijn wil met pensioen gestuurd.

Vrijwel alle waarnemers denken dat het bommenconcert van 16 februari een uitbarsting van deze interne machtsstrijd is geweest. Het was geen aanslag op de president, maar een met zorg geplande waarschuwing: de afstandsbediende autobommen gingen af vlak voordat Karimov in zijn limousine zou passeren. De logica is deze: in een politiestaat als Oezbekistan is alleen de elite in staat om simultaan doelwitten als de Nationale Bank, de zetel van de regering en het vliegveld aan te vallen.

In de Fergana-vallei – al eeuwen centrum van islamitische studie – houden de moslims zich gedeisd. Wel komen ze met honderden af op het vrijdaggebed, met geÏmproviseerde bidkleedjes onder de arm (een colbertje, een stuk karton of een kapotte loper). Maar praten over de jongste arrestaties (de schattingen lopen uiteen van dertig tot vijfhonderd) durven ze niet. ,,Er zitten verklikkers'', legt een student in het Engels uit.

Volgens imam Aboevali Sjavizov van de Centrale Moskee van Fergana lopen al zijn gelovigen keurig in het gareel. ,,Wij geestelijken moeten een obstakel zijn op de weg van de Talibaan.'' Spelend met een ballpoint in de kleuren van de Amerikaanse vlag vertelt hij over wahhabi's die in het buitenland zijn opgeleid en ,,terugkeren als extremisten''. De imam is een oppassend staatsburger. Zijn moskee was de enige die in de Sovjet-tijd in Fergana dienst mocht blijven doen (de rest was pakhuis of `museum van het atheïsme'). Nu verheerlijkt hij Karimov ,,die het volk zijn moskeeën heeft teruggegeven''. Maar die negenhonderd `illegale gebedshuizen' dan, die op zijn bevel zijn gesloten? ,,Dat was terecht'', zegt de imam. ,,Ze voldeden niet aan de voorschriften van de brandweer.''

Dezelfde gezagsgetrouwe stemming heerst er in school nummer 24, waar de dochter van de Sovjet-legende Sadijeva – de eerste Oezbeekse communiste die haar sluier afwierp – waakt. ,,Op school verbieden wij de sluier'', zegt zij. ,,Om tegenwicht te bieden aan de wahhabisten hebben we een disco geopend.'' Lesmateriaal wordt met de hand gemaakt, zoals een heroïsch plakboek over Islam Karimov. Op de omslag staat hij met op zijn arm een meisje met lange vlechten. Het is de afbeelding die overal in het land is aangeplakt. Net als de politietekeningen van de vermoedelijke daders: zes religieuze studenten uit de Fergana-vallei. Op hun hoofd staat 240.000 dollar. ,,Ach ja'', zegt Sasja Petrov van Human Rights Watch. ,,Hij moet de schijn ophouden dat de moslims een bedreiging zijn, en dat hij ertegen optreedt.''

Zie ook www.nrc.nl: Bureau Moskou