De mooie belofte van Amerika

Tientallen Amerika-watchers uitten het afgelopen jaar op de opiniepagina's hun bezorgdheid of verbijstering over het lot van Bill Clinton. De Amerikaanse president mocht er, ondanks een heroïsche poging, dan niet in zijn geslaagd zijn lichaam in seksueel opzicht `op slot te doen', zoals hij het zelf uitdrukte, de vraag bleef: was dit een politieke crisis waard? Velen leken eerder de mening toegedaan dat Amerika eindelijk weer eens een leider had van vlees, bloed en hersens – andere koek dan de acteur Ronald Reagan en diens oersaaie opvolger George Bush. Misschien, luidde impliciet het oordeel, weten wij Europeanen een intelligente en aantrekkelijke president wel beter naar waarde te schatten dan menig Amerikaan.

Temidden van alle verbale commotie maakte de Leidse hoogleraar Amerikaanse cultuur en geschiedenis Alfons Lammers aan de hele zaak geen woord vuil. In eerste instantie wekte dat lichte verbazing. Lammers liet zich in het verleden immers dikwijls verleiden tot commentaar op de Amerikaanse actualiteit. Al in 1994 verscheen van zijn hand bovendien het boek Van Clinton, de presidenten die voorbij gaan. Ver vóór de opkomst van Paula Jones en Monica Lewinsky stelde hij zich daarin al uiterst gereserveerd op over zowel het karakter als de prestaties van de populaire babyboom-president. Reden te meer, zou je zeggen, om daar nog eens op terug te komen.

Toch is het bij nader inzien niet verrassend dat Lammers ook in De Jachtvelden van het Geluk de amoureuze perikelen van Bill Clinton niet onder de loep neemt, maar wèl negentiende-eeuwse reisverslagen van Europeanen naar de Nieuwe Wereld. In zijn vorige boeken hebben we hem leren kennen als een bevlogen Amerikanist, met een grote genegenheid voor land en volk. Kritiek op de VS kan hij wel velen, laat hij in het voorwoord van zijn jongste boek weten, maar dan toch vooral als die van hemzelf komt. Zodra anderen zich kritisch of negatief over `zijn gebied' uitlaten voelt hij de dringende behoefte het te verdedigen.

Dat wordt natuurlijk anders als er niets meer te verdedigen vált. Mogelijk is dat de reden waarom hij hier alleen terloops verwijst naar het huidige schandaal. Zowel de politieke correctheid van links als het puritanisme van rechts in Amerika boezemt hem vermoedelijk grote weerzin in. Lammers en zijn liefde dreigen uit elkaar te groeien. Het bestuderen van 19de eeuwse reisverslagen, toen Amerika nog een mooie belofte was, had wellicht zelfstherapeutische waarde.

Een nieuwe richting slaat Lammers met dit boek niet in. Het oordeel van buitenlanders over Amerika heeft altijd al zijn bijzondere belangstelling gehad. Zo schreef hij in God Bless America (1987): `er zijn talrijke Amerika's, en één ervan is het Amerika dat in de Europese belevingswereld leeft. Wellicht is dat niet het ware Amerika, maar bestaan doet het wel en het is minstens zo interessant als het Amerika van de Amerikanen'.

Lammers is eclectisch in zijn keuze. Beroemde reizigers als de Fransman Alexis de Tocqueville en de Schot James Bryce komen in De Jachtvelden alleen zijdelings ter sprake. Het boek ontleent zijn kracht aan de verslagen van relatief onbekende schrijvers en schrijfsters. Voor wie Amerika regelmatig bezoekt vormen hun door Lammers aan de vergetelheid ontrukte reisverhalen een feest der herkenning. Hoewel? De achterstelling van zwarten en de veronderstelde lethargie van de indianen, het ongebreidelde materialisme en het ongetemperde vooruitgangsgeloof, `steden als ghetto's van de verbeelding', het vermeende gebrek aan cultuur, de ruwe zeden van het openbare leven – het viel de Europeanen een eeuw geleden al op. Even herkenbaar is het oordeel van de reizigers: ze zijn enthousiast of ontgoocheld. Een afgewogen mening over Amerika bestaat niet.

Nederlandse verslagen komen in De Jachtvelden van het Geluk niet voor. Zij kwamen eerder aan bod in Lammers Uncle Sam en Jan Salie (1989). Wel signaleert Lammers uitlatingen van de SP'er Jan Marijnissen, overtuigd anti-Amerikaan, en van de Newyorkse bankier Onno Ruding, verklaard Americanofiel. We kunnen er op vertrouwen dat niemand die hier het afgelopen jaar zijn bezorgdheid, verontrusting of verbijstering over Bill en Monica heeft geuit aan zijn aandacht is ontsnapt. Hij komt er vast op terug.

A. Lammers: De Jachtvelden van het Geluk. Reizen door Historisch Amerika. Balans. 198 blz. ƒ32,50