De gasfabriekvan Europa

Gazprom, het Russische gasmonopolie, heeft momenteel de nodige problemen door de algehele malaise van de Russische economie, maar op de lange duur is zijn positie onaantastbaar. In de toekomst is Europa voor 70 procent van zijn gasvoorziening van Gazprom afhankelijk. De Nederlandse Gasunie kan daarbij een bijzondere rol spelen – wederzijds reden om de banden te cultiveren. Portret van een machtig bedrijf.

Met één druk op de knop flitst op de wand van de grote controlekamer een gigantische kaart aan die alle aardgasleidingen in Rusland en naar (West-)Europa projecteert. Ruim 150.000 kilometer pijpleiding (3,5 maal de omtrek van de aarde) van grote diameter met vele honderden coompressorstations om de druk in de leidingen op peil te houden. Slechts zeven mensen achter computerschermen waken over de aardgasstroom die, voor export en binnenlands gebruik samen, jaarlijks 800 miljard kubieke meter bereikt, tienmaal zoveel als de jaarproductie van de Nederlandse Gasunie.

De aanwezige vertegenwoordigers van Gasunie, ooit de grootste gasexporteur in West-Europa, zijn onder de indruk. Hierbij vergeleken zijn hun activiteiten kinderspel.

We zijn in het hoofdkwartier van Gazprom, het machtige Russische gasmonopolie. Een hypermoderne vesting van beton en glas aan de rand van Moskou. Gasunie is met enkele Nederlandse journalisten uitgenodigd voor een bezoek dat zich zal uitstrekken van Moskou tot de gasvelden van Jamburg in het noorden van West-Siberië.

Wat Gasunie betreft heeft het bezoek duidelijk een goodwillkarakter. Het Nederlandse bedrijf wil de banden met Gazprom verstevigen, want terwijl zijn eigen gasvoorraden geleidelijk minder worden, blijft de vraag naar aardgas in West- en Oost-Europa flink toenemen. De Russen (en dan met name Gazprom) zijn de enigen die de komende jaren in die groeiende behoefte kunnen voorzien. Er is hun veel aan gelegen om te laten zien hoe betrouwbaar hun organisatie en installaties zijn. Continue leveringszekerheid is in de gasbusiness van het allergrootste belang.

Rusland beschikt over ongeveer eenderde van de wereldgasvoorraden. Nu al heeft het bedrijf een export van rond de 120 miljard kubieke meter per jaar naar West-Europa en een marktaandeel van circa 20 procent. West-Europese gasexperts zijn ervan overtuigd dat dit aandeel de komende decennia spectaculair zal groeien en dat rond het jaar 2020 het aandeel van Russisch aardgas in Oost- en West-Europa samen op 70 procent kan komen.

De Gasunie, die nu nog 25 procent van de West-Europese markt bedient, ziet die bui hangen. Het marktaandeel van het Groningse bedrijf zal teruglopen doordat steeds minder Nederlandse gas voor export beschikbaar is. Toch willen de Groningers op de Europese gasmarkt een cruciale rol blijven spelen. En daarvoor zijn de Russen onmisbaar.

De Russen (lees Gazprom) hebben veel gasreserves en nu al een belangrijke exportpositie. Maar de echte gigantische Russische gasvelden bevinden zich stuk voor stuk in het noorden van Siberië. Dat gas moet een afstand van meer dan 5.000 kilometer afleggen voor het Italië en Frankrijk, de verste klanten in West-Europa, bereikt. Dat gas is acht tot dertig dagen onderweg.

,,Ongelukkig genoeg liggen al onze grote velden binnen de poolcirkel'', zegt dan ook Wladimir Podmanko, technisch directeur van Gazprom en verantwoordelijk voor de operations. Een voordeel noemt hij echter dat Gazprom beschikt over de vergunningen om die hele grote velden te ontwikkelen.

En omdat Gazprom beschikt over een goed functionerend pijpleidingnet, een net dat momenteel met een tweede hoofdtransportleiding (Jamal-Europa) wordt uitgebreid, kan het op de Europese markt concurreren. Plannen voor nieuwe pijpleidingen zijn er bovendien volop: van Siberië via Finland en Zweden naar Europa, via de Zwarte Zee naar Turkije (de zogenoemde `Blue stream') en via Mongolië naar China.

Waar Gasunie (50 procent Nederlandse staat, 25 pct Shell en 25 pct Exxon) van wil profiteren is de garantie die afnemers eisen dat het gas altijd en onder alle omstandigheden wordt geleverd. De Russen hebben weliswaar op dat gebied een goede reputatie. Toch komt juist daar Gasunie om de hoek kijken. Met het Slochterenveld beschikt Nederland over een van de meest flexibele gasvoorkomens ter wereld. In noodgevallen kan aan buitenlandse klanten snel extra gas geleverd worden, ook uit ondergrondse opslagreservoirs. Gasunie wil die flexibiliteit nu te gelde maken.

Een voorbeeld is het contract voor 2 miljard m³ per jaar met Polen waarover nu al ruim twee jaar wordt onderhandeld. Warschau wil per se niet afhankelijk zijn van aartsvijand Rusland. Dus kopen de Polen leveringszekerheid bij Gasunie. Het kan heel goed zijn dat de Polen uiteindelijk toch Russisch aardgas krijgen, maar Noors of Nederlands gas kan evengoed. Het gaat hier om zogenoemde take-or-pay contracten, de klant betaalt ook voor zijn leveringszekerheid als hij geen gas geleverd krijgt.

Eerder liep een poging van Gasunie om een soortgelijk contract af te sluiten met Tsjechië op niets uit. De Tsjechen kozen voor Noors gas, maar de Nederlanders zijn opnieuw met Praag in gesprek. Over het rondkomen van het contract met Polen is de top van Gasunie zeer optimistisch gestemd. En straks volgen misschien andere Oost-Europese landen en mogelijk ook Groot-Brittannië, waarmee op dit moment al onderhandelingen lopen. Gasunie denkt aan een eigen pijpleiding van Callantsoog naar Bacton. Daarmee kan in de zomer Brits gas in Nederland worden aangeland – de Britten hebben nauwelijks opslagcapaciteit – om in de winter teruggeleverd te worden. Over een aantal jaren kan de leiding worden gebruikt voor transport van Russisch gas naar Engeland. Gasunie en ook de Russen voeren momenteel onderhandelingen met Britse klanten.

Omdat de Nederlandse overheid grenzen stelt aan de export van Nederlands gas moet Gasunie af en toe ook Russisch of Noors gas inkopen om de leveringsverplichtingen op lange termijn af te dekken. Twee jaar geleden sloot Gasunie al een contract met Gazprom voor de levering van 80 miljard m³. Die levering zal in 2001 beginnen met 1 miljard m³ en geleidelijk oplopen naar 4 mld m³ per jaar. Helemaal rond is deze transactie nog niet, de handtekeningen staan nog niet onder het definitieve contract.

Hoewel de omstandigheden met lage olie- en gasprijzen momenteel niet gunstig voor hen zijn, trekken de Russen op de Europese gasmarkt op langere termijn duidelijk aan de touwtjes. Op dit ogenblik staat Gazprom niet te springen om nieuwe buitenlandse contracten af te sluiten, zegt Joeri Komarov die in het Gazprombestuur verantwoordelijk is voor de export naar Europa.

Komarov ziet grote mogelijkheden voor samenwerking met Gasunie. Hij roemt de ervaring van de Nederlanders, hun technologische kennis en hun mogelijkheden om flexibel te leveren. ,,We hebben veel gemeen, veel benaderingen zijn hetzelfde'', aldus Komarov.

Hij sluit een alliantie tussen Gasunie en Gazprom, eventueel met aandelenparticipatie, niet uit en ziet met name mogelijkheden voor gasleveranties aan de Britten waarbij Gasunie garant staat voor de piekvraag en zo flexibiliteit levert.

Rusland beleeft hoogst onzekere tijden en de economische crisis laat Gazprom niet onberoerd. Het bedrijf was afgelopen jaar goed voor meer dan 8 miljard dollar aan exportinkomsten per jaar en daarmee veruit Ruslands grootste deviezenbron. Maar de inkomsten zouden vele miljarden hoger kunnen zijn want in het binnenland krijgt Gazprom 70 procent van zijn gasleveranties niet betaald door geldgebrek bij bedrijven, burgers en overheid. En van de 30 pct die wel wordt betaald ontvangt Gazprom slechts 7 procent in geld, de rest wordt voldaan in allerlei producten en in aandelen. `Wat is uw prijs? Ik betaal niet' citeert Wladimir Podmanko dan ook een bekend Russisch gezegde. Wanbetalende Russische bedrijven worden wel eens van gasleverantie afgesneden maar op verzoek van de regering in Moskou blijft Gazprom wel gas leveren voor verwarming en elektriciteitsopwekking. ,,De kraan dichtdraaien kan niet met het oog op de bevolking'', zegt Podmanko.

Slechte betalers zijn ook vroegere Sovjet-staten als Oekraïne, Wit-Rusland en Moldavië, net als trouwens Roemenië en Bulgarije. Die tappen gewoon gas uit de leidingen die over hun grondgebied lopen. Vooral met Oekraïne ligt Gazprom overhoop. ,,We noemen het geen stelen wat de Oekraïeners doen, maar `ongecontroleerde gasafname' '', zegt Podmanko. ,,Bij stelen ken je dief niet, maar hier weten we precies wie de dader is. We hebben helaas geen beschaafde relaties met onze buren in deze landen'', voegt hij er aan toe. Onlangs dreigde Gazprom het gastransport via Oekraïne te staken en het gas voor West-Europa om te leiden via de in aanbouw zijnde leiding Jamal-Europa die door Wit-Rusland en Polen loopt.

Gazprom heeft veel geld nodig om te investeren in de ontwikkeling van nieuwe gasvelden en de aanleg van pijpleidingen. Daarnaast moet het bedrijf aflossen op de miljarden dollars die het in het buitenland heeft geleend. Omdat het zijn vorderingen op de Russische staat, ondanks een gedeeltelijke privatisering nog voor ruim 38 procent aandeelhouder in het concern, niet betaald krijgt, weigert Gazprom al twee jaar belasting af te dragen. Dat is een voortdurende bron van conflicten met de regering, in wier ogen Gazprom veel te veel macht heeft.

Vorig jaar stuurde de toenmalige premier Kirijenko de fiscale politie op Gazproms hoofdkantoor af om beslag op bezittingen te leggen. Maar Kirenko rekende buiten de lange arm van het concern die reikt tot op het hoogste niveau van de Russische politiek. Oud-premier Victor Tsjernomyrdin was immers jarenlang Gazproms bestuursvoorzitter.

Nu Tsjernomyrdin politiek lijkt uitgerangeerd, gonst het in Moskou van de geruchten dat de huidige Gazprom-topman Rem Viachirev spoedig plaats zal moeten maken voor de oud-premier.

Onder druk van de regering en mede gedwongen door de lage gasprijzen is Gazprom – 360.000 werknemers – aan het reorganiseren geslagen. Vorig jaar was er voor het eerst een verlies. Dat wil de bestuurstop in Moskou zo snel mogelijk rechtzetten want de aandelen, althans een afgeleide vorm ervan (zogenoemde American Depositary Receipts), zijn sinds eind '97 genoteerd op de beurzen van Londen, Frankfort en Berlijn. De binnenlandse aandelen zijn in handen van vele tienduizenden Russen, onder wie veel Gazprommedewerkers. De koers van de ADR's en van de binnenlandse aandelen is sinds de roebelcrisis van vorig jaar september gedecimeerd.

Voor het opvoeren van de efficiency lijkt volop ruimte, want Gazprom beperkt zich niet bepaald tot haar kernactiviteiten. Zij voorziet de eigen werknemers van zowat alle producten en diensten die in het Rusland van vandaag schaars of onbetaalbaar zijn, van voedsel en huisvesting tot recreatie en sport. Gazprom heeft daarmee als het ware de rol van de staat in het Sovjet-systeem overgenomen.

Er is dus veel te bezuinigen maar de onderneming en haar dochterbedrijven zijn niet geneigd alle franje in één keer af te kappen. Een van die dochters is Tiumentransgaz met hoofdkantoor in het West-Siberische Joekorsk. Directeur Pavel Zavalny is verantwoordelijk voor het transport van bijna al het gas voor de export. Dat komt neer op zo'n 450 miljoen m³ per dag, bijna evenveel als Gasunie levert op een flinke winterdag. Een kwart (460 miljard m³) van de wereldgasproductie passeert jaarlijks zijn pijpleidingen.

Zavalniy, een westers ogende manager en volgens sommige waarnemers een rijzende ster binnen Gazprom, verdedigt het vele geld dat Gazprom besteedt aan zijn personeel. Op de vraag waarom Gazprom er een eigen lokaal tv- en radiostation op nahoudt, zegt hij: ,,Wij beheren 15.000 kilometer hoofdtransportnet. De nederzettingen langs de leiding zijn dunbevolkt en moeilijk te bereiken. Soms kan dat alleen per helikopter. Wij moeten ervoor zorgen dat onze mensen niet van de wereld afgesloten zijn, dat ze zich niet geïsoleerd voelen. Om gas te kunnen leveren moeten we goed voor ons personeel zorgen. Er is niemand anders die dat doet, daarom doen we het zelf.''

Alle Gazpromwerknemers hebben per 1 maart 50 pct salarisverhoging gekregen ter compensatie van het koopkrachtverlies door de gedevalueerde roebel. Savelniy: ,,Met het oude salaris kon je vandaag niet meer rondkomen.'' Hij ontkent dat deze maatregel Gazprom alleem maar verder in de verliezen zal storten. ,,Dit dwingt ons tot grotere efficiency. De salarissen maken slechts een klein deel uit van onze kosten. Als we de totale kosten met 2,5 pct verminderen hebben we de loonsverhoging er al weer uit.''

Veiligheid en betrouwbaarheid van de gasleveranties hebben bij Gazprom en haar dochters de hoogste prioriteit. Gazprom moest slechts één keer in de vele jaren dat het al gas aan West-Europa levert (aan Oostenrijk al meer dan 25 jaar) in gebreke blijven. Gasunie is toen bijgesprongen. Er mag dan veel onzeker zijn in Rusland, de gasexport gaat door, al was het alleen al omdat de dollars die dat oplevert de navelstreng zijn van de Russische economie.