Wat recht is en wat krom

Eind komende week weet prins Willem-Alexander of hij de door hem zo begeerde zetel in het Internationaal Olympisch Comité mag innemen. Alles hangt af van de maatregelen die voorzitter Samaranch die dag aankondigt tegen de corruptie. Maar een IOC-lid krijgt ,,niet de indruk dat alle leden het even belangrijk vinden om orde op zaken te stellen.'

Baron Piere de Coubertin zei het met nadruk toen hij op 23 juni 1894 aan de Sorbonne te Parijs het Internationaal Olympisch Comité oprichtte. ,,Het IOC moet een onafhankelijk instituut zijn. Invloed van buiten, zoals de politiek, moet worden geweerd. Het mag niet zo zijn als bij de oude Spelen van de Grieken dat de sportbeweging kapot gaat door politieke bemoeienis.''

Ruim honderd jaar later staat de buitenwereld klaar om het IOC zijn aparte status te ontnemen. Het zelfverkozen isolement van het ooit zo eerbiedwaardige gremium heeft de olympische beweging in grote problemen gebracht. Bestuurders en politici uit tal van landen en steden die ooit, of juist nooit, het voorrecht hadden de Olympische Spelen te organiseren, eisen openheid van zaken. Premier Kok voorop. Die moet deze week de – politieke – beslissing nemen of de kroonprins alsnog zitting mag nemen in het IOC.

Alles hangt af van de toespraak die IOC-voorzitter Juan Antonio Samaranch donderdag houdt in Lausanne. Na de lawine van beschuldigingen die eind vorig jaar losschoot en het Comité bedolf onder internationale kritiek, worden van hem vergaande maatregelen verwacht om corruptie onder de leden tegen te gaan.

Wat al jaren publiek geheim is, werd eind vorig jaar door de 80-jarige Marc Hodler, lid van het IOC vanaf 1963, min of meer onderschreven. ,,Vijf tot zeven procent van de 114 IOC-leden staat open voor omkoping'', zei de Zwitserse jurist en lid van het hoofdbestuur.

De betekenis van de woorden van Hodler was nauwelijks tot de wereldgemeenschap doorgedrongen of vanuit Salt Lake City, de locatie voor de Winterspelen van 2002, verspreidden zich al verhalen over vrijgevigheid en verwennerij van organisatoren ten gunste van IOC-leden die over de kandidatuur van de Amerikaanse stad moesten beslissen.

Beschuldigingen en onthullingen over de frauduleuze handelingen van kandidaatsteden en IOC-leden in vroegere olympische steden volgden elkaar zo snel op, dat de indruk werd gewettigd dat aanzienlijk meer dan het door Hodler genoemde percentage `open' had gestaan voor gunsten en geschenken. Voorzitter Samaranch kon niet anders dan een onderzoek aankondigen en een pleidooi houden voor een grote schoonmaak.

Het gaat daarbij volgens een aantal sportbestuurders niet louter om de financiële schandalen van dit moment. Er is iets wezenlijks mis met de moraliteit in de olympische beweging. Iedereen weet wel wat van een ander, beschermt elkaar en siddert voor de machthebber Samaranch, is hun mening. ,,Ik ken die cultuur'', zegt de Noor Gerhard Heiberg, IOC-lid sinds 1994 en organisator van de Winterspelen van Lillehammer. ,,Ik heb de strijd aangebonden om daar snel iets aan te doen. Maar er bestaat binnen het comité nu eenmaal een zeer gevarieerde opinie over wat recht en wat krom is, internationaal bestaan er uiteenlopende opvattingen van waarden. En ik krijg niet de indruk dat alle leden het even belangrijk vinden om orde op zaken te stellen.''

De 59-jarige Heiberg heeft een aantal leden van het IOC de laatste weken persoonlijk benaderd met het verzoek deze week in Lausanne schoon schip te maken. Maar hij is niet gerust op het resultaat. ,,Ik ben er niet zeker van dat ik ze heb kunnen overtuigen dat de IOC-structuur drastisch moet worden aangepakt. En toch is dat de enige weg die we kunnen bewandelen. Maar het is onzeker of dat wel tot iedereen doordringt. We hebben de plicht de zaak opnieuw op te bouwen en beter te controleren.''

Een voormalig Nederlands sportbestuurder zegt: ,,Zolang er geen democratische controle is, zolang leden niet nationaal gekozen worden voor een bepaalde termijn en er geen degelijke financiële onderzoeken worden gehouden bij het IOC, kan je het schudden. In de sport kan iedereen aan de top komen, ook in de besturen. Je ziet dat als bepaalde mensen in hun eigen land hun reputatie hebben verloren, ze internationaal bij het IOC gewoon kunnen meedraaien. Niemand let er op. Ons kent ons is een toverwoord.''

Ruggenspraak

Op de homepage van het IOC worden de nieuwe commissieleden voorgesteld. Onder hen ook `HRH the Prince of Orange (Netherlands)', van wie behalve zijn talenkennis (`Nederlands, Engels') ook zijn sportiviteit wordt geëtaleerd: `tennis, hardlopen, skiën, zeilen, golf, bergbeklimmen, paardrijden, schaatsen, duiken'. Geen spoor van voorbehoud over zijn toetreding.

Willem-Alexander zou in juni in Seoul worden beëdigd – toen hij werd uitgenodigd had hij, naar eigen zeggen, `naast zijn stoel' gezeten van blijde verbazing – maar zijn lidmaatschap is opgeschort tot het schoonmaakproces naar bevrediging is afgerond.

Een meerderheid van de Tweede Kamer wil dat het lidmaatschap van de kroonprins opnieuw wordt bekeken. Een informeel onderzoek naar handel en wandel van het in opspraak geraakte comité is in Den Haag niet gehouden. Premier Kok, die vorig jaar zonder aarzeling of ruggenspraak instemde met de door voorzitter Samaranch naar voren geschoven kandidatuur van Willem-Alexander, zegt dat hij wil nagaan welke voornemens het Internationaal Comité heeft om orde op zaken te stellen alvorens tot een definitief oordeel te komen over het lidmaatschap van de prins.

De Nederlandse kroonprins is gevraagd zitting te nemen in Olympic Solidarity, in een ambassadeursfunctie. Alle 114 leden hebben een taak binnen het IOC. Tien van hen worden om de vier jaar gekozen in het hoofdbestuur. De anderen maken bij toerbeurt deel uit van een evaluatiecommissie van kandidaatsteden en van een van de 22 commissies, zoals die voor medische, juridische en financiële zaken, media, radio en televisie, atleten, milieu en marketing. De Nederlander Anton Geesink is lid van Sport for All, die voor verspreiding en educatie van de sport in ontwikkelingslanden zorgt (vandaar zijn eigen Mobile Olympic Academy).

Tegen ruim een kwart van alle IOC-leden, dertig, lopen momenteel onderzoeken naar betrokkenheid bij het aannemen van steekpenningen en dergelijke. Zes leden worden volgende week door het hoofdbestuur aan het IOC-parlement (de leden) voorgedragen voor ontslag. Drie zijn uit zichzelf opgestapt. Eén IOC-lid, Geesink, kreeg een berisping. Tegen drie anderen loopt nog een onderzoek. De interne commissie verwijt hun corrupte handelingen verweten in de kwestie-Salt Lake City.

Een Amerikaans onderzoek leverde nog eens een tiental verdachten op. De kans dat volgende week daarover een uitspraak wordt gedaan, wordt klein geacht. Het Amerikaanse onderzoek stond onder leiding van oud-Senaatsleider George Mitchell. Zijn conclusie: ,,Er bestaat bij het IOC een cultuur van het onrechtmatig geschenken uitdelen dat leidt tot corruptie. Dat gedrag wordt door het IOC getolereerd en kan gemakkelijk leiden tot onwettigheid. Het comité heeft geen oog gehad voor de steeds verder voortschrijdende corruptie op een tijdstip dat de Spelen een miljardenzaak werden.''

De staat Utah gaat na wat er strafrechtelijk allemaal is misgegaan in Salt Lake City (2,4 miljoen gulden uitgekeerd aan IOC-leden). Het ministerie van Justitie doet onderzoek naar crimineel gedrag bij zestig betrokkenen en de Amerikaanse belastingdienst is bezig, net als de douane. De coördinatie is in handen van de FBI.

De voorzitter van het Amerikaans olympisch comité, Bill Hybl, maakte bekend dat hij van president Clinton maatregelen vraagt om duistere praktijken van het IOC te voorkomen. IOC-lid Geesink ontlokt dat de opmerking: ,,Mooi is dat; van die man weten we intussen ook het nodige.'' De president kan het IOC onderwerpen aan Amerikaanse wetgeving om corruptie tegen te gaan, zoals dat met buitenlandse corrupte regeringen gebeurt.

In Stockholm heeft een Speciale Eenheid voor Criminele Zaken een dossier aangelegd van zes meter lang. Krister van der Kwast, die in Zweden het onderzoek naar de Zweedse olympische kandidatuur leidt, meent dat het gevaar voor het witwassen van crimineel geld levensgroot is bij iedere organisatie waarvan de boeken niet worden gecontroleerd. ,,Bij het aanbieden van steden om de Spelen binnen te halen gaat er nu eenmaal veel geld om. Er komt geld op rekeningen en het gaat er weer af. Het gaat naar nationale comités en naar persoonlijke rekeningen. Hotels en vliegtickets worden betaald en soms worden er cashbetalingen gedaan, maar niemand legt verantwoording af. Dat geeft ook de mogelijkheid voor witwassen. Het kan duister geld zijn en het blijft duister.'' Omkoping is een misdrijf in Zweden, zegt Van der Kwast. ,,Alleen het aanbieden is al strafbaar. Het gaat om het gedrag van zes tot acht Afrikaanse IOC-leden.''

Andere (interne en externe) onderzoeken rond olympische steden als Nagano en Sydney lopen nog, maar die lijken het IOC-bestuur nauwelijks te verontrusten. Veel verdachten, veel geruchten, weinig feiten, roepen de IOC-onderzoekers. Ook toen uit een intern onderzoek door vijf hoofdbestuursleden plus de directeur van het IOC bleek dat op z'n minst tien IOC-leden ten tijde van de lobby van Salt Lake City de olympische eed hadden geschonden en drie ervan werden verdacht, hield Samaranch vol dat het om een minderheid ging.

Douceurtjes

Tot begin dit jaar wilde de 78-jarige Spaanse markies niets weten van hervorming, laat staan van aftreden. Kritiek dat het IOC allerminst democratisch wordt geregeerd, weerde Samaranch af: ,,Het IOC is zoals een stat. Er is een gekozen president, dat ben ik, een gekozen kabinet, dat is het hoofdbestuur, en er is een parlement, dat zijn de leden die de regering controleren.'' Na de uitslag in januari van het onderzoek naar corruptie in Salt Lake City ging hij enigszins overstag. In samenspraak met het hoofdbestuur besloot hij een ethische commissie in het leven te roepen, waarin ook buitenstaanders zitting kregen om het IOC-orgaan te controleren. Deze week werd bekend dat oud-EU-voorzitter Jacques Delors, oud-minister Henry Kissinger en oud-FIAT-directeur Giovanni Agnelli bereid zijn plaats te nemen in de ethische commissie.

Samaranch, die alleen al door zijn betrokkenheid bij het fascistische regime van Franco een omstreden man is, verzekerde zich van de steun van de vier vice-voorzitters en de zes andere leden van het hoofdbestuur. Bijna niemand die zitting heeft in het IOC was voor aftreden van Samaranch. Deze had sinds zijn aantreden in 1980 immers 42 mensen zelf gevraagd lid te worden en veel anderen (voorzitters van sportbonden en ex-organisatoren) benoemd. Meer dan driekwart is tijdens het bewind-Samaranch lid geworden.

Vraag de leden naar hun mening over Samaranch en ze verwijzen naar de wijze waarop hij het faillissement van het IOC heeft afgewend, dat dreigde na het vertrek van zijn voorganger, Lord Killanin. Destijds was het IOC een gezelschap van bejaarde mannen uit welgestelde en aristocratische kringen, dat geen douceurtjes als briljantjes, bootreisjes, skivakanties, studiebeurzen, zilveren klompjes of ruilhandel nodig had om zijn oordeel te geven over een stad die de Olympische Spelen wilde organiseren. Door commerciële geesten in zijn armen te sluiten en door imperialistische bedrijven als Coca Cola, McDonald's en Amerikaanse televisiemaatschappijen toe te laten tot de olympische beweging redde Samaranch die van de ondergang. Dezelfde sponsoren zetten nu het IOC onder druk zijn structuur te veranderen en zouden Samaranch liefst zien opstappen.

Michael Payne, bij het IOC verantwoordelijk voor de marketing, merkte dat onlangs tijdens een bijeenkomst in New York. `Jullie gaan toch echt wel schoon schip maken, he', vroegen de sponsors hem. `Als dit na maart nog doorettert, heeft dat invloed op onze sponsorprogramma's.' Payne liet de Washington Post weten dat hij de noodzaak van een revolutie binnen het IOC niet zag. Was de organisatie van de Spelen niet gezonder dan ooit? ,,Je moet uitkijken dat je niet iets verandert wat honderd jaar goede diensten heeft bewezen, alleen maar omdat iemand zegt dat het anders moet.''

IOC-lid Anita DeFrantz is ten minste zo strijdlustig. Zij was de eerste vrouw die in het hoofdbestuur werd gekozen. Ze is juriste, won als roeister een bronzen medaille en zwengelde na de Russische inval in Afghanistan met succes de boycot van de Olympische Spelen in 1980 in Moskou aan. Twaalf vrouwen maken sinds Samaranch aantrad deel uit van het IOC. ,,Is niet vooruitstrevend geweest van Samaranch'', vraagt DeFrantz, die zitting heeft in de IOC-werkgroep vrouwen in de sport.

Naast de financiële reddingsactie en het binnenhalen van twaalf vrouwen wordt Samaranch binnen het IOC geprezen omdat hij veel plaats heeft ingeruimd voor ex-sporters, de gemiddelde leeftijd naar beneden heeft gehaald en het ledenbestand heeft gemondialiseerd. Van de 114 die tot voor kort lid waren, waren 48 afkomstig uit Europa, 21 uit Noord- en Zuid-Amerika, 20 uit Afrika, 20 uit Azië en 5 uit Oceanië. Zestig leden hebben op olympisch of wereldtitel niveau gesport, elf van hen zijn olympisch medaillewinnaar, zoals de hoofdbestuursleden DeFrantz, Bach (45), Schmitt (56) en Gosper (65). De gemiddelde leeftijd is nu 61,5 jaar, vier leden zijn nog slechts ouder dan tachtig, zoals Hodler en ex-voetbalvoorzitter Havelange.

DeFrantz wordt met twee andere hoofdbestuursleden (de 56-jarige Canadese jurist Richard Pound en de 56-jarige Belgische chirurg Jacques Rogge) als belangrijkste kandidaat genoemd om Samaranch in 2001 (of eerder) op te volgen als voorzitter. ,,Ik trek me de problemen in het IOC aan'', zegt de 46-jarige Amerikaanse die deel uitmaakt van de interne commissie die `Salt Lake City' onderzoekt. ,,Het is dom en naïef van IOC-leden te veronderstellen dat ze kunnen doen en laten wat ze willen. Maar dat geldt ook voor de kandidaatsteden. Het is een ingesleten gewoonte, waar we met z'n allen in deze maatschappij, van zakenmensen tot politici aan hebben meegewerkt. Ik laat politici en sponsoren van welk allooi ook, me niet vertellen dat Samaranch en het hele IOC corrupt is. Ik werk net als heel veel leden voor een goede zaak en de prins van Oranje zou zich daar op aandringen van nota bene de politiek aan moeten onttrekken?''

De Belgische prins De Mérode, voorzitter van de medische commissie, vraagt retorisch: ,,Waarom moeten wij op de vingers worden getikt door politici, mensen die zelf het verkeerde voorbeeld geven? Men vergeet dat wat in het Westen, in Europa en de VS corrupt is, in Afrika dagelijkse business is'', zegt de 64-jarige Belg, lid sinds 1964, over de morele verontwaardiging buiten de olympische kring.

Vergoeilijkt hij daarmee de handelwijze van bijvoorbeeld het Congolese IOC-lid Jean Claude Ganga? Die speelde een belangrijke rol in de acceptatie van de Afrikaanse sport, in de terugkeer van Zuid-Afrika als sportnatie en was man achter de Afrikaanse boycot van de Spelen van 1976 in Montreal. Om die reden vroeg Samaranch hem in 1986 lid te worden.

Ganga wordt ervan beschuldigd 250.000 dollar te hebben geïncasseerd van Salt Lake City, voor zichzelf en zijn familie. Ganga suggereerde dat er een samenzwering is tegen de twaalf verdachte Afrikaanse leden en dreigt `openheid van zaken' te geven wanneer hij volgende week wordt weggestuurd.

Het begrip samenzwering valt dezer dagen voortdurend rondom het kleine Château de Vidy, het IOC-hoofdkwartier in Lausanne. IOC-leden vermoeden dat sponsoren en mediatycoons als Ted Turner, organisator van de vierjarige Goodwill Games, samenspannen om de machtpositie in de sport over te nemen. Samaranch heeft hervormingen toegezegd, nieuwe regels en meer openheid. Vandaar dat de financiële cijfers over tv-inkomsten of sponsorgeld sinds begin dit jaar voor iedereen toegankelijk zijn op de website van het IOC.

Samaranch zelf zal nog lang niet vertrekken. ,,Waarom ook'', zegt het Nederlandse IOC-lid Hein Verbruggen. ,,Wie zegt dat het IOC er beter van wordt als de politiek zich ermee mag bemoeien?'' Of zoals hoofdbestuurslid en onderzoeksvoorzitter Richard Pound zegt: ,,Als we nu presidentsverkiezingen zouden houden, zou dat zelfmoord zijn. Maar we moeten wel zo gauw mogelijk het bloeden stoppen. Death by a thousand cuts isn't much fun.''