No gunsmoke

Het gaat om de verhouding tussen zien en doen. Op de televisie wordt een reclame vertoond, een jongeman die zich zingend onder de douche staat in te zepen. Het water klatert, de zeep schuimt, het is een tafereel waardoor je vanzelf goed bij stem zou raken. Die zeep, denk je, ga ik ook gebruiken. Of een ander tafereel: een hete dag, de held van de commercial heeft kilometers door het zand gelopen, en dan opeens is daar het glas bier, koud bier, de condensdruppels parelen langs het glas, hij steekt zijn neus in het schuim en drinkt en drinkt. Je bent geen bierliefhebber, toch ga je naar de ijskast en je doet wat je gezien hebt. Je hele opvoeding berust in eerste aanleg op nadoen. Reclame is een commerciële voortzetting van de opvoeding. Het verbaast niemand, we zijn eraan gewend. Roken is slecht. Daarom wordt er op de televisie geen tabaksreclame gemaakt. Bijna iedereen vindt dat redelijk.

Nu ga je naar een film. Tien tegen één dat daar iemand overhoop wordt geschoten. Het is niet je eerste film waarin je ziet dat deze of gene `vol met lood wordt gepompt'. Het is eerder gewoon dan uitzondering. Toch koop je geen Browning of Kalasjnikov om dat ook eens te proberen. Dat doen anderen. Waarom drinken veel meer mensen wel meer bier na het zien van een reclame, en gaan ze niet naar buiten om te schieten na het zien van een moordpartij in de bioscoop? Goed beschouwd is het een wonder dat dit laatste niet veel meer gebeurt. Wat voor de opvoeder en de reclamemaker een bewijs van vakbekwaamheid is, zou voor de regisseur `waardevrij' gemiddeld handwerk zijn, als het in beeld brengen van een kudde grazende schapen.

In de Verenigde Staten hebben de nabestaanden van Patsy Byers toestemming van het Hooggerechtshof gekregen tot het openen van de civiele zaak tegen Oliver Stone en de filmmaatschappij Time Warner. Byers raakte verlamd bij een roofoverval op haar winkel. De daders, een meisje en een jongen van 18 (intussen tot 35 jaar gevangenisstraf veroordeeld) verklaarden dat ze tot hun daad waren geïnspireerd door de film Natural Born Killers. De naam zegt het al. In zijn recensie (5.10.94) rept Hans Beerekamp van `de meest luidruchtige, bloederige en rusteloze film aller tijden'. Bedoeld natuurlijk als een aanklacht tegen `het geweld in de samenleving'. Het zal wel. Godzijdank heb ik hem niet gezien. Bonnie and Clyde werd me soms al te machtig.

Op het gebied van de erotiek wordt nog altijd grens na grens verlegd. Willen de filmmakers daarmee een aanklacht tegen `de erotiek in de samenleving' in de bioscoop brengen? In een opstel, opgenomen in de bundel Cinema Militans (1929) citeert Menno ter Braak een Berlijnse bioscoopdirecteur: Im Kino wird Appetit gemacht, zu Hause wird gegessen. Sindsdien is het aanbod in het genre verduizendvoudigd en er niet fijnzinniger op geworden. Je moet je de huiskamerbacchanalen vandaag de dag niet voorstellen. Het is, zeggen de deskundigen, nog niet bewezen dat er verband bestaat. Waarom zouden voor opvoeding, reclame en erotiek de principes van overdracht en aanstekelijkheid door demonstratie wel gelden, terwijl op wonderbaarlijke wijze het geweld niet meetelt? Hoe verklaren we dat in de oorlog de kleine jongens het liefst met houten geweertjes spelen?

Als de erven Byers gelijk krijgen, staat ons een omwenteling in de cultuur te wachten. De stemming in Amerika wordt radicaler. Mensen die ziek zijn geworden door het roken, of hun nabestaanden, beginnen processen tegen de tabaksindustrie en worden in het gelijk gesteld. In de Verenigde Staten worden vijf of tien maal zoveel burgers door andere burgers doodgeschoten als in heel Europa. Het is niet bewezen, zegt de National Rifle Association, dat meer vuurwapenbezit tot meer doodschieten leidt, evenmin als het bewezen is dat het kijken naar doodschieten meer doet doodschieten. Onlangs heeft de eerste nabestaande van een doodgeschotene een proces aangespannen tegen de vuurwapenindustrie. Het logisch vervolg is dit proces tegen Oliver Stone.

Het is niet meer zo onwaarschijnlijk dat de erven Byers (ze is intussen aan kanker gestorven), een zekere mate van gelijk zullen krijgen nadat de rechters Natural Born Killers goed op zich hebben laten inwerken. En dat zou dan het begin van de omwenteling kunnnen zijn. Hollywood zonder het Gimme a cigaret van Humphrey Bogart, dat kan nog. Het is intussen bewezen. Maar zonder guns? Het verbaast me dat de ouders van de schietende kinderen Oliver Stone nog niet hebben aangeklaagd.