Erzsébet Baerveldt

De vrouw op de zwart-wit foto is net een actrice uit een klassieke film. Heroïsch, met opgeheven kin, kijkt ze in de lens. Haar gezicht en hals lijken te glimmen van het zweet. Ze is niet helemaal scherp gefotografeerd, maar details als de rijk gedecoreerde stof om haar schouders of het wit kanten kapje op haar hoofd waar nog net een losse haar onderuit springt, zijn nog goed te zien. Ondanks het statische karakter van de foto verwacht je ieder moment een traan te zien rollen uit haar droevige ogen. De dramatische blik, de wazige achtergrond en de grote licht-donkercontrasten dragen alleen maar bij aan het filmische karakter van de voorstelling. Het is moeilijk voor te stellen dat de hoofdrolspeelster geen actrice van vlees en bloed is, maar een levenloze pop.

De nieuwe fotoserie Stare-way to heaven van Erzsébet Baerveldt (1968) die momenteel in de Reuten Galerie is te zien, gaat over kijken en bekeken worden. Tientallen ogen staren je vanaf de wanden met indringende ogen aan en zorgen voor een beklemmende sfeer. Ook al weet je dat het `maar poppen' zijn, toch bekruipt je het akelige gevoel dat je bekeken wordt. Het wegvallen van de derde dimensie en de onscherpte van sommige foto's maken dat de kleibustes nog levensechter lijken dan ze al zijn, zelfs als de kunstenares nauwelijks moeite heeft gedaan om te verhullen dat het geen echte mensen zijn. Het feit dat sommige hoofden nog kaal zijn en alleen een zwarte stip en cirkel als aanduiding van de ogen hebben gekregen, maakt het alleen maar griezeliger.

Baerveldts foto's van treurige en huiveringwekkende poppen brengen het werk van Cindy Sherman in herinnering. Ook deze Amerikaanse kunstenares gebruikt poppen voor haar geënsceneerde fotografie en maakte stills van fictieve films met zichzelf in de hoofdrol. In haar History Portraits kroop Sherman in de huid van bekende kunsthistorische figuren en fotografeerde ze zichzelf, dik geschminkt en gekleed in historische kostuums. Op vergelijkbare wijze schilderde Baerveldt haar eigen gezicht in het enige resterende portret van de bloeddorstige Hongaarse gravin Erzsébet Báthory (1560-1614), de vrouw met wie ze zich al sinds haar twaalfde identificeert.

Haar personificatie met Báthory leidde enkele jaren geleden tot een serie werken waarmee Baerveldt zich als een ongekend veelzijdig kunstenaar manifesteerde. Ze schilderde levensgrote portretten in de stijl van het zestiende-eeuwse portret van Báthory, vervaardigde renaissance-kostuums die niet van echt te onderscheiden waren, boetseerde prachtige koppen in klei die ze vervolgens fotografeerde en maakte video's waarin ze zelf de hoofdrol speelde. En dat alles deed ze met een flair en een gemak alsof ze nooit anders had gedaan. In de tussentijd vond ze bovendien nog tijd om verschillende verhalen te publiceren.

De laatste tijd lijkt Baerveldt zich te beperken tot fotografie, al maakt ze de geboetseerde koppen en de kostuums die het onderwerp van de composities vormen nog steeds zelf. Soms lijdt deze beproefde methode tot mooie, tijdsloze fotobeelden, zoals de opnames van de triest ogende vrouwen, maar vaker wekken de foto's een oppervlakkige indruk. Het herhaaldelijk fotograferen van steeds dezelfde kale poppenkoppen is gemakzuchtig en leidt tot saaie werken. Datzelfde geldt voor het uitvergroten van gefotografeerde stillevens vol alchemistische symbolen. Want ook die zijn op de tentoonstelling te zien.

Baerveldts muze, Erzsébet Báthory, is in Galerie Reuten afwezig. De kunstenares lijkt met haar werk voor een andere invalshoek te hebben gekozen, wellicht uit angst om voortdurend beoordeeld te worden op haar fascinatie voor hetzelfde personage. Sinds Baerveldt haar voornaam wettelijk heeft veranderd in Erzsébet en haar haargrens met laserbehandelingen vijf centimeter heeft teruggedrongen om nog meer op Báthory te lijken, wordt haar naam niet meer genoemd zonder haar Hongaarse alter-ego te vermelden. De keuze om een nieuwe weg in te slaan is begrijpelijk, maar leidt niet altijd tot een verbetering.

Stare-way to heaven van Erzsébet Baerveldt, t/m 10 april in Reuten Galerie, Fokke Simonszstraat 49, Amsterdam. Do t/m za 13-18u en op afspraak (020-6207537).