Een klok voor tien millennia

Over tienduizend jaar moeten mensen nog `Wow!'zeggen als ze de torenhoge klok zien die Disney-ingenieur Daniel Hillis en zanger Brian Eno willen bouwen.

Probeer iets te bedenken dat buiten het gebruikelijke perspectief van tijd, materie en ruimte valt. Iets dat het verleden, het heden en de toekomst met elkaar verbindt. Een ontwerp haaks op de alledaagse werkelijkheid, zó anders dat het moeite kost niet in schaterlachen uit te barsten. Probeer iets te bedenken dat dwingt om uit een andere invalshoek tegen de pelgrimstocht der mensheid aan te kijken.

Zoiets moet Daniel Hillis hebben gedacht toen hij de inval kreeg om een klok voor tienduizend jaar te ontwerpen. Een klok als een monument voor het menselijke vernuft, een baken voor de toekomst, een symbool van de creativiteit. Een klok die niet alleen bestand is tegen de tand van de tijd, maar die natuurrampen, aardbevingen, een nucleaire explosie en zelfs het einde van de beschaving zal kunnen weerstaan.

Drie jaar geleden richtte Hillis de Long Now Foundation op, een stichting die zich tot doel stelt om verspreid over de aardbol een aantal reusachtige klokken te bouwen die ten minste tienduizend jaar lang blijven tikken. Er bestaat inmiddels een klein (45 centimeter) houten model, dit jaar zal een 2,5 meter groot prototype opgesteld worden in Californië en met de jaarwisseling van 2001-2002 moet de constructie van de eerste echte klok beginnen. Een tientallen meters hoog gevaarte samengesteld uit bijzondere metalen, een ingenieus binnenwerk, een wijzerplaat die uit twee ringen bestaat en twee pilaren waarlangs de gewichten spiraalvormig naar beneden glijden.

Hillis is geen verdwaalde zonderling. Hij is een ingenieur die heeft gewerkt aan de ontwikkeling van supercomputers en hij is verbonden aan de Walt Disney Company. Een deel van de ontwerpen wordt uitgevoerd in de Disney-studio`s in Los Angeles.

Het bijhouden van tijd is volgens Hillis een universeel kenmerk van menselijke culturen. De betekenis van een apparaat voor tijdmeting moet voor iedereen, ook voor mensen in de verre toekomst, duidelijk zijn. Zelfs wezens die de klok nooit eerder hebben gezien en geen idee hebben waarvoor het geval dient, moeten de werking ervan zonder veel moeite kunnen ontcijferen.

Deze klok moet een inspiratiebron vormen voor toekomstige generaties, zegt Steward Brand, voorzitter van de Long Now Foundation. ,,Over tienduizend jaar moeten de mensen nog kunnen zeggen: `Wow!'''. Brand is de eerste om te erkennen dat het project een lange looptijd heeft: ,,Dit zal ons de rest van ons leven bezig houden. Maar we hebben geen haast.

,,Op de geschiedenis van de aarde is tienduizend jaar eigenlijk niet zo vreselijk lang'', zegt Danny Hillis. ,,Deze klok tikt in 10.000 jaar net zo vaak als een gewoon horloge in honderd jaar.''

Beschaving

Hillis bedacht de tijdspanne van tienduizend jaar omdat de oudste gevonden resten van de menselijke beschaving ongeveer tienduizend jaar oud zijn. ,,Bijna 10.000 jaar geleden eindigde de laatste ijstijd en begon de opkomst van de moderne beschaving. Vooruitgang werd altijd gemeten in termen van `sneller/goedkoper'. De Long Now Foundation, die een beginkapitaal voor het project van een miljoen dollar heeft, probeert het denken te bevorderen in termen van `langzamer/beter' en om onze `collectieve creativiteit te richten op de komende 10.000 jaar', schrijft Hillis in een brochure die het project begeleidt.

Het is de ultieme `onthaasting'. Als tegenhanger voor de drang in de samenleving, de economie en de menselijke betrekkingen naar sneller en kleiner, gaat het project uit van trager en groter. Technisch gezien is dat ook wenselijk: een bewegend mechaniek dat tienduizend jaar meegaat, moet uit grote, langzame onderdelen bestaan om de slijtage tot een minimum te beperken.

,,De wetten van de natuurkunde vormen niet het grootste probleem voor de klok'', zegt Hillis. ,,De grootste uitdaging is de menselijke natuur. Mensen vernietigen, vernielen, verliezen, of vergeten stomweg dingen. Om te voorkomen dat ze de klok vergeten, moeten ze er voor zorgen en hem één keer per jaar opwinden. Dat kan zich ontwikkelen tot een jaarlijks terugkerend ritueel. Het bezoek aan de klok kan uitgroeien tot een pelgrimage.''

Het idee om een `millenniumklok' te ontwerpen, kwam in 1993 bij Hillis op omdat hij genoeg had van alle opwinding over het jaar 2000. In een artikel waaruit het project later is voortgekomen, schreef hij: `Toen ik een kind was, praatten mensen over de toekomst en dan hadden ze het over het jaar 2000. Tegenwoordig, dertig jaar later, praten ze nog steeds over het jaar 2000. De toekomst is ieder jaar met een jaar gekrompen. Ik geloof dat we een lange termijnproject moeten beginnen dat mensen in staat stelt over de mentale drempel van het `millennium' heen te stappen. Daarom zou ik willen voorstellen om een grote, mechanische klok (denk aan Stonehenge) te ontwerpen die aangedreven wordt door de temperatuurswisselingen van de seizoenen. De klok tikt één keer per jaar, slaat een keer per eeuw en de koekoek komt één keer per millennium naar buiten.'

Met vrienden van de Amerikaanse Westkust uit het wereldje van computers en internet richtte hij in 1996 de Long Now Foundation op. De naam Long Now was bedacht door Brian Eno, de Britse componist-musicus die furore maakte met zijn band Roxy Music en onder meer werkte met U2, David Bowie, Talking Heads en Laurie Anderson.

,,Het is geweldig inspirerend om 10.000 jaar in de toekomst te denken'', vertelt Brian Eno. ,,Dit is een optimistisch project. Door er van uit te gaan dat de wereld over 10.000 jaar nog zal bestaan, geven we er blijk van dat het volgens ons waarschijnlijk ook het geval zal zijn.''

Hij vergelijkt de klok met zijn eigen generatieve muziek, muziekstukken die oneindig doorgaan zonder zichzelf te herhalen. ,,Daarmee zaai ik muzikale genen. Met de klok planten we een zaadje in de hoofden van mensen om duidelijk te maken dat er wel degelijk individuen zijn die geloven in de lange toekomst.''

Wolfraam kogels

De Long Now Foundation werkt op het ogenblik aan een prototype van de millenniumklok. Dit prototype zal in de loop van dit jaar worden voltooid en dan twee keer zachtjes luiden. Het is de bedoeling om tijdens de jaarwisseling van 2000-2001 om middernacht de fundamenten te leggen voor de plek waar de eerste echte klok zal verrijzen. Het zal een huizenhoog kunstwerk worden.

De locatie – het is de bedoeling dat er op den duur meerdere klokken ontwikkeld zullen worden – is nog niet vastgesteld. Afgelegen plekken, een bergtop of een woestijn, zijn aantrekkelijk omdat daar de klimatologische omstandigheden (droog, afwezigheid van luchtverontreiniging, etc.) gunstig zijn. Maar de toppen van de Andes of de Gobi-woestijn zijn moeilijk toegankelijk en dat is niet bevorderlijk voor de publieksaandacht die het project moet trekken. In de bewoonde wereld is de klok zichtbaar aanwezig, maar een stedelijke omgeving biedt een slechte bescherming tegen aantasting door de tijd of door mensen. Het plan is nu om te beginnen een klok in een dichtbevolkt gebied neer te zetten - goed zichtbaar voor zoveel mogelijk mensen - en later een tweede in een woestijn - voor overleving in de tijd.

Voor de constructie van de klok formuleerde Hillis vier uitgangspunten: duurzaamheid, begrijpelijkheid, onderhoudsvriendelijkheid en schaalgrootte.

De technieken en materialen moeten ten minste tienduizend jaar meegaan. Overbrengingen met kettingen of tandwielen zijn daarom uitgesloten want ze zijn aan slijtage onderhevig. Het slingergewicht van de klok zal bestaan uit drie horizontaal ronddraaiende kogels van tien kilo ieder, gemaakt van wolfraam. Wolfraam is een extreem hard en zwaar metaal. Behalve als het direct geraakt wordt door een kruisraket, gaat het gemakkelijk 10.000 mee. ,,Bij het onderhoud moet je er alleen maar voor zorgen dat het niet op je tenen valt'', lacht Hillis. Ter demonstratie heeft hij een slingerbal van wolfraam meegenomen. Het balletje van ongeveer 15 centimeter diameter is nauwelijks met twee handen te tillen. Het grootste probleem, vertelt hij, is om de kogel door de beveiliging op vliegvelden te krijgen: het enige andere metaal met een vergelijkbaar soortelijk gewicht is uranium.

De werking van de klok moet begrijpelijk zijn voor mensen die er niets van af weten. De symbolen moeten helder zijn, net als de gravures op de metalen platen die de ruimte zijn ingeschoten voor het geval ze door `buitenaardse wezens' gevonden worden. Bij de millenniumklok bestaat de `wijzerplaat' uit twee ringen. De binnenste geeft de uren weer aan de hand van de omloop van de zon en de maan, de buitenste telt de dagen, jaren en eeuwen.

Menselijk gedrag

Voor het onderhoud gaat Hillis uit van technieken die al bestonden in het bronzen-tijdperk. ,,Je kunt er niet van uitgaan dat de huidige kennis van software over honderd jaar nog begrepen wordt'', zegt Hillis. Het ontwerp waaraan hij werkt kan volgens hem onderhouden worden met bronzen afgietsels en hamers. Er zal in ieder geval een doos met reserve-onderdelen bij de plaats van de klok worden opgeslagen.

De schaalgrootte sluit het gebruik van energiebronnen zoals de beweging van eb en vloed of van aardwarmte uit. Hillis heeft gekozen voor een aandrijving door twee gewichten die spiraalvormig langzaam naar beneden bewegen langs twee staven naast de klok. Deze gewichten moeten een keer per jaar handmatig worden opgehesen. Voor noodgevallen is voorzien in een reservesysteem dat werkt op de uitzetting en inkrimping van een metalen staaf onder invloed van de zonnewarmte.

Het eigenlijke uurwerk bestaat uit een `digitale mechanische computer', een ingenieuze uitwerking van de eerste mechanische telmachine die in de negentiende eeuw werd ontwikkeld door de Britse wiskundige Charles Babbage. Volgens Hillis, die zijn ontwerp heeft gepatenteerd, geeft het uurwerk op een periode van tienduizend jaar een afwijking van slechts een halve dag.

De grootste uitdaging vormt het menselijke gedrag. ,,De enige manier om te garanderen dat door mensen gemaakte dingen blijven bestaan, is om ze te maken van grote, waardeloze materialen. Zoals Stonehenge en de Egyptische piramiden'', schrijft Hillis in zijn brochure.

Wat beweegt een computeringenieur om al zijn energie in een millenniumklok te steken? ,,Als ik mijn vrienden over de klok vertel, begrijpen sommigen het en anderen niet. De meesten gaan er van uit dat ik het niet meen, of dat ik aan een mid-life crisis lijdt. `Leuk hoor, Danny', zeggen ze, ,Maar waarom ga je geen nieuw computerprogramma schrijven of een nieuw bedrijf beginnen.'' Mijn vrienden die het wél begrijpen, komen met ideeën. Ik kan me de toekomst niet voorstellen, maar ik geef om de toekomst. Ik weet dat ik deel ben van een verhaal dat begon lang voordat ik me kan herinneren en dat doorgaat lang voorbij het moment dat iemand mij nog herinnert. Ik plant mijn eikeltjes in de wetenschap dat ik nooit de eikenbomen zal kunnen rooien. Ik heb hoop voor de toekomst.''

Meer informatie over de milleniumklok op internet: www.longnow.org