Groep vormt risico bij hongerstaking

Vertrouwenartsen van hongerstakers staan voor dilemma's. Zijn zij, net als hongerstakers, bereid tot het uiterste te gaan?

Arts Han Schumacher wil de Turkse en Marokkaanse hongerstakers niet begeleiden. ,,Ik kan geen groep begeleiden.'' Voedselweigering is een zware beslissing, vindt hij. ,,Zo'n beslissing neem je individueel. Euthanasie pleeg je toch ook niet in groepsverband?'' Een zelfverbranding kan hij nog begrijpen. ,,Maar met z'n allen zeggen: we gooien de fik erin, dat gaat me te ver. Zó eensgezind kun je toch niet zijn. Bovendien: je gaat toch niet tegelijk dood.''

De arts die een hongerstaker begeleidt, zit in een moeilijke situatie. Aan zijn plicht, mensen genezen, kan hij niet voldoen. ,,Maar artsen hebben ook de morele plicht om lijden zo draaglijk mogelijk te maken'', zegt de Utrechtse ethicus H.van Delden. Hij vergelijkt dat met ongeneeslijk zieken die een behandeling weigeren. Die krijgen ook alle mogelijke medische begeleiding. Maar er is een verschil, zegt Van Delden. ,,Voor hongerstakers is de dood niet onvermijdelijk en kun je aannemen dat ze eigenlijk niet dood willen. Ze gebruiken het middel alleen voor politieke druk. Dat is lastig voor de arts. Je hebt eigenlijk te maken met twee mensen: de ene zegt dat hij dood wil, de ander wil doorleven.''

De vijftien Turkse en 31 Marokkaanse hongerstakers in Amsterdam krijgen begeleiding van vertrouwensartsen. De Turkse vrouwen eten al 38 dagen niet, de Marokkaanse mannen dertig dagen. Arts Schumacher, adviseur bij de Stichting Medisch Collectief voor hulp aan onverzekerden, begeleidt de vertrouwensartsen. ,,Zij hebben ook een praatpaal nodig.'' Schumacher kent de dilemma's van vertrouwensartsen uit ervaring. Hij begeleidde verschillende hongerstakers. ,,Het eerste dilemma is: ga ik in op het verzoek van de hongerstakers om ze te begeleiden.'' Moet de arts bijvoorbeeld achter de motieven van de hongerstaking staan? Volgens de handleiding `hulpverlening bij hongerstaking' van de Johannus Wierstichting voor mensenrechten en gezondheidszorg moet de arts ,,neutraal in het conflict staan''. Maar zowel C. van Melle, een van de vertrouwensartsen, als Han Schumacher kan zich vinden in de actie. Schumacher: ,,Mijn middel is het niet. Maar ik begrijp de achterliggende wanhoop wel. Dagelijks zie ik als arts het onrecht dat de illegalen wordt aangedaan. Ze lopen onverzekerd rond, kinderen krijgen geen vaccinaties. Bij illegalen heb ik tbc geconstateerd, die ik alleen uit de boeken kende.''

En als de arts bereid is de hongerstakers te begeleiden, hoever is hij dan bereid te gaan?

,,Als de hongerstaker volhardt, is dat vreselijk moeilijk voor de arts'', zegt emeritus-hoogleraar gezondheidsrecht H. Leenen. ,,Maar ondanks de innerlijke spanning moet hij het zelfsbeschikkingsrecht respecteren.'' Volgens de grondwet en internationale verdragen is het recht van mensen om over hun eigen lichaam te beslissen het uitgangspunt. Voor dwangvoeding is in de wet geen ruimte. Als een hongerstaker heeft verklaard geen behandeling te wensen als hij in coma raakt, dan moet dat ook worden gerespecteerd.

Leenen ziet net als Schumacher het risico van groepsgedrag. ,,Het kan zijn dat iemand uit de groep wil stappen maar daartoe niet de kans krijgt.'' Leenen zou in dat geval een arts adviseren de personen apart te nemen. ,,Niet met een gordijntje er tussen, maar liever in een praktijkruimte een paar straten verder. Als ik dat zo heb gezien, hebben die vrouwen weinig privacy.'' Arts Van Melle beklemtoont steevast dat de vrouwen een sterke eigen wil hebben.

Met de Turkse vrouwen hebben de artsen duidelijke afspraken gemaakt. Schumacher: ,,We wilden absoluut niet dat er kinderen en zwangere vrouwen zouden meedoen en een dorststaking was voor ons ook niet acceptabel.'' Met die voorwaarden stemden de vrouwen in. ,,Vooraf hebben de artsen ook de vrouwen gevraagd tot hoever ze wilden gaan. Geen van de vrouwen was bereid te sterven, ze wilden zelfs niet in coma raken.''

Een paar vrouwen zijn inmiddels van mening veranderd. Schumacher: ,,Zij vinden dat hun actie politiek niets heeft opgeleverd.'' Ook de handreiking van burgemeester Patijn om een adviescommissie voor witte illegalen in te stellen, heeft hen niet op andere gedachten gebracht. Die vrouwen overwegen een verklaring te tekenen waarin staat dat zij bereid zijn tot het uiterste te gaan. Schumacher: ,,Natuurlijk leidt die keuze tot spanningen in de groep. Er ontstaat ruzie, paranoia zelfs. Vrouwen die ervan overtuigd zijn dat er verraders in de groep zitten.''