CAO's à la carte: kokkerellen met werktijd en salaris

In de Stichting van de Arbeid denken de sociale partners hard na over het op individuele werknemers toesnijden van CAO's. Een toenemend aantal bedrijven heeft die stap al gemaakt.

Werkgevers noemen het CAO à la carte. Het menu is zeer uitgebreid, maar alle gerechten kennen slechts twee ingrediënten: tijd en geld. Vandaar dat werknemers het eerder hebben over het cafetaria-model.

Steeds meer – vooral grote – bedrijven hebben een CAO die individuele werknemers in staat stelt (vrijwillig) arbeidsvoorwaarden aan persoonlijke noden aan te passen. Is die persoonlijke nood een gebrek aan geld, dan is de oplossing simpel: vrije dagen verkopen. Is aan geld geen gebrek, maar aan tijd des te meer, dan biedt de CAO à la carte ook uitkomst. Lever salaris, kerstgratificatie, overwerkcompensatie, winstdeling of spaartegoed in en ontvang in ruil daarvoor verlofdagen.

Afhankelijk van de creativiteit van de personeelschef zijn die twee mogelijkheden (geld voor tijd en tijd voor geld) in talloze vormen denkbaar. Tijd en geld voor nog meer tijd bijvoorbeeld: vakantie- en ATV-dagen opsparen en die samen met een deel van het brutoloon inleveren voor langdurig verlof. Of vrije dagen verkopen voor een tegemoetkoming in de kosten voor kinderopvang, pc of studie.

Ongeveer eenderde van de werknemers die onder een CAO à la carte vallen stelt een eigen menu samen. Volgens L. Steenhorst, die namens adviesbureau Berenschot grote bedrijven bij het opstellen van hun CAO's adviseert, wint vooral het fiscaal gefaciliteerde sparen voor een sabbatical aan populariteit. Bovendien levert het nog werkgelegenheid op ook, want waar een ATV-dagje voor de één even wat harder werken voor de ander betekende, moet iemand die een half jaar weg gaat worden vervangen.

De CAO van warenhuisketen Vroom & Dreesmann geldt voor 13.000 mensen. Zo'n duizend leidinggevenden kunnen maximaal 26 ATV-dagen per jaar ruilen. Driekwart van hen doet dat ook, en bijna allemaal zetten ze het maximum in. Meest populair is de ATV-dagen wisselen voor eerder stoppen met werken dan bij VUT of pre-pensioen.

De werkgever slaat hiermee de twee gewenste vliegen in een klap: de werknemer wordt met het persoonlijke pensioenarrangement aan het bedrijf geklonken en de hinderlijk korte werkweek wordt als vanouds veertig uur. ,,We willen onze mensen langer op de werkvloer hebben'', zegt de woordvoerder van Vendex International. ,,Een werkweek van vijfendertig uur is voor leidinggevenden betrekkelijk kort.''

Een tweede voordeel geldt voor ondernemingen die te maken hebben met een krap aanbod van arbeid: aantrekkelijke arbeidsvoorwaarden kunnen gewilde werknemers lokken. Hoe creatiever de personeelsafdeling is met tijd en geld, hoe meer de onderneming zich onderscheidt van de concurrentie. Zo kunnen werknemers van V&D met een lease-auto de privévergoeding ervoor verlagen door ATV-dagen in te leveren. Zelfs een combinatie met de prestatie-bonusregeling is mogelijk.

Bij verzekeraar Centraal Beheer, dat al zeven jaar een CAO à la carte heeft, zijn vrije dagen voor de meest bizarre zaken in te leveren, maar werknemers hebben het meeste behoefte aan meer vrije tijd. Vrije dagen kopen is net iets populairder dan verkopen. Het hangt mede van het inkomen af; hoe hoger dat is, hoe meer vrije dagen worden gekocht. Bijna alle 3.500 werknemers hebben ooit wel eens tijd of geld ingeruild.

Bij de onderhandelingen voor de CAO's van V&D en Centraal Beheer hebben de vertegenwoordigers van de vakbonden zich kennelijk neergelegd bij het verkopen van arbeidstijdverkorting. De vakcentrales zijn hier fel op tegen. Ze hebben gevochten voor een kortere werkweek om meer mensen aan het werk te krijgen en zijn niet bereid dat zomaar weg te geven. De Stichting van de Arbeid, het overlegorgaan van de sociale partners, adviseert CAO-onderhandelaars dan ook niet om CAO's à la carte in elkaar te zetten. Eerst moet op ondernemingsniveau maar eens worden bekeken of de geesten rijp zijn voor zo'n keuze-CAO.

De werkgevers zijn wat dit betreft bijna overrijp – hoe minder de CAO collectief regelt, hoe beter. Arbeidstijd is iets geworden waarmee aantrekkelijke arbeidsvoorwaarden te construeren zijn, in plaats van louter met starre en moeilijk terug te draaien loonstijgingen te werken. In slechte tijden, als werkgevers behoefte hebben aan verlaging van de loonkosten, kunnen de tijd-voor-geld-regelingen maskeren dat van loonsverbetering geen sprake is.

In goede en dus voor werkgevers krappe tijden kunnen die arbeidsvoorwaarden tijdelijk ruim worden ingezet. De CAO à la carte biedt aldus de werkgever meer gelegenheid zich eenvoudig aan te passen aan conjuncturele op- en neergang. Bij een hausse is meer werk en kan de werknemer worden gestimuleerd zijn vrije tijd in te ruilen voor geld. Gaat de conjunctuur omlaag, dan kan de werkgever het inleveren van loon voor vrije dagen stimuleren.