Wolff is meer dan leerling van Cage

Niet eerlijk, moet vaak zijn gedacht door Christian Wolff, de Amerikaanse componist die maandagavond zijn 65ste verjaardag vierde in de Beurs van Berlage bij The Barton Workshop. Niet eerlijk dat hij steeds weer opgevoerd werd als de enige leerling van John Cage, alsof hij niet zijn eigen systematiek ontwikkelde. Hooguit was bekend dat Wolff voor die lessen niet hoefde te betalen, zodat hij Cage uit dankbaarheid het Chinese orakelboek I Tjing schonk, dat Cage sindsdien steeds raadpleegde voor zijn beslissingen bij het componeren.

Niet eerlijk, omdat Wolff zich wel degelijk in de late jaren '50 wist te onderscheiden door spitsvondige muzikale puzzels, gelijk moleculaire diagrammen en algebraformules – je moet er natuurlijk van houden. Wolffs stijl is echter in wezen simpel, zoals hij verwoordde: ,,Op een dag zei ik tegen mezelf dat het beter zou zijn om melodie, ritme en harmonie overboord te zetten, dit niet zozeer vanuit een negatieve houding, maar om simpelweg iets anders te doen waardoor genoemde aspecten aan spontaniteit zouden kunnen winnen.'' Spontaniteit is wat telt. Wolffs muziek staat buiten de traditie en bezit evenmin een futuristische houding. Het onmiddellijke moment is beslissend in een coördinatie van klank tot klank.

In de jaren zeventig raakte Wolff politiek geëngageerd, zoals blijkt uit de incorporatie van het strijdlied Bandiera rossa of uit protestsongs in Three Pieces (1979-1980), enigszins Ives-achtig verknipt gemonteerd. In het vroegste werk op het programma, For 5 or 10 People uit 1962, waarin de componist zelf meespeelde, is weinig gespecificeerd. Geleidelijk echter beperkte Wolff deze vrijheid. Exercise 18 uit 1975 is geschreven voor keyboard, trombone en nog twee vrij te kiezen instrumenten. En in I like to Think of Harriet Tubman uit 1984 - een eerbetoon aan een militante ex-slavin – wordt de zangstem gecombineerd met een instrument naar keuze uit sopraan-, alt- en basregister. The Barton Workshop voegde viool, klarinet en contrabas toe die het ritme van de tekst extatisch meeswingden.

En ziedaar, het recentere Emma (in memoriam Emma Goldman) is een trio voor altviool, cello en piano - een bezetting waaraan niet meer te tornen valt. De vorm is die van een suite in elf voor de drukke stijl veel te korte delen, wat het werk iets amechtigs geeft. Een uitzondering vormt het langste tiende deel, meteen een hoogtepunt aan subtiliteit, en zonder meer het meest karakteristiek voor Wolff. Jammer dat altviool en cello niet over de smetteloze stokvoering beschikten die deze muziek vereist om niet te laconiek over te komen.

De meeste aandacht ging uit naar het laatste stuk, het speciaal voor The Barton Workshop gecomponeerde Schoenen Met Veters, een opdracht van de Fromm Foundations. De titel verwijst naar een schilderij van Vincent van Gogh. Er zijn vier `walking sections' gerelateerd aan elementen van het schilderij zoals in deel 1 de voorgrond, in deel 4 de achtergrond en in de tussendelen de beide schoenen. Het werk komt moeizaam op gang, wint geleidelijk aan spanning in een muzikantesk vraag-en-antwoordspel om ten slotte vooral te overtuigen in de fragiele afbraak. Hier werd de hoogste graad aan concentratie bij de musici bereikt, en daarmee aan luisteraandacht bij het publiek, in één woord verpletterend.

Concert: The Barton Workshop. Werken van Christian Wolff. Gehoord 8/3 Beurs van Berlage Amsterdam.