Israels `grote trek' naar het midden

De val van de regering-Netanyahu heeft in Israel geleid tot een verrassende versterking van het politieke centrum.

De hergroepering van politieke krachten in de aanloop naar de algemene verkiezingen op 17 mei houdt beloften in voor een gematigder Israel. Te oordelen naar de jongste politieke ontwikkelingen zal dat ook het geval zijn als premier Benjamin Netanyahu wordt herkozen voor een tweede ambtstermijn.

Het geheim van een ,,ander Israel'' na 17 mei is dat Netanyahu's regering ten val werd gebracht door een opstand van de extreem-rechtse vleugel in zijn coalitie tegen nog meer territoriale concessies aan de Palestijnen. Herstel van dezelfde coalitie of de vorming van een nog nationalistischer regering is een politieke fantasie van de rebellen. In het politieke debat valt een consensus te beluisteren: de vorming van een regering van nationale eenheid door de seculiere zionistische partijen is niet alleen onontkoombaar, gezien de zich aftekenende nieuwe krachtsverhoudingen, maar ook wenselijk. Voor de verdere afwikkeling van het vredesproces, maar ook om te ontkomen aan de wurgende greep van de ultra-orthodoxe partijen op regeringen op smalle basis.

De ultra-nationalisten in Israel hebben de grote veranderingen niet voorzien die zich in de aanloop naar de verkiezingen hebben voltrokken binnen de bestaande partijen, mede door de verschijning van een volgens opiniepeilingen sterke nieuwe Centrumpartij. In de Israelische politiek is de `grote trek' naar het midden, waar het verlangen naar vrede sterk leeft, in volle gang.

De duidelijkste aanwijzing voor de afbraak van het vertrouwde politieke beeld is de afsplitsing van de ultra-nationalisten van Likud en de Nationale Religieuze Partij (NRP). De crisis in de NRP is een nog belangrijker graadmeter dan het uittreden van de ultra Benni Begin uit Likud. Chanan Porath, een legendarische figuur in de NRP, heeft met een andere parlementariër de partij verlaten omdat er naar zijn smaak bij de voorverkiezingen een te gematigde kandidatenlijst voor de Knesset (het parlement) uit de bus kwam. Porath, de afgelopen kwart eeuw een bezeten voorvechter van de nederzettingen in Judea en Samaria (bezet gebied), wilde geen deel meer uitmaken van een partij, die zich lijkt te gaan neerleggen bij een territoriaal compromis met de Palestijnen. Met Begin en anderen gaf hij gestalte aan een nieuwe ultra-nationalistische partij.

De scheuring in de belangrijkste zionistische religieuze partij is kenmerkend voor de hergroepering binnen het politieke krachtenveld. De NRP kruipt naar het midden, waar de drie belangrijkste partijen, Likud, de Arbeidspartij en de nieuwe Centrumpartij, zonder ideologisch gebral om de gunst van de kiezers vechten. Ook dat is een opvallende verandering van het politieke klimaat. De super-ideologische spanning over de toekomst van Eretz-Israel, het land van Israel, die in 1995 leidde tot de moord op premier Yitzhak Rabin, ontbreekt tot dusverre in het politieke debat. Dat er een Palestijnse staat komt en er nog meer pijnlijke territoriale concessies aan de Palestijnen en Syrië moeten worden gedaan, lijkt in het centrum voor lief te worden genomen.

De verkiezingscampagne draait in hoofdzaak om de persoonlijkheden van de kandidaat-premiers. Het is hun aller dierbaarste wens de gunst te verwerven van gezaghebbende rabbijnen, want die kunnen hun volgelingen opdragen voor deze of gene kandidaat te kiezen. Hoewel Netanyahu's politieke overspeligheid bekend is en hij ook weinig sympathie heeft voor de kosjere eetregels, ligt de demissionaire premier bij de invloedrijkste rabbijnen toch beter dan Yitzhak Mordechai (Centrumpartij) en Ehud Barak (Arbeidspartij). Mordechai kuste weliswaar de baard van rabbijn Ovadia Yosef, de spirituele leider van de belangrijke sefardische Shas-partij, maar Netanyahu werd door hem toch ,,een goede jongen'' genoemd. En dat telt. Mordechai, die zegt er traditioneel-joodse opvattingen op na te houden, had als sefardische jood van zo'n grote sefardische rabbijn een warmere bejegening verwacht. Dat is belangrijk omdat zelfs een lichte verschuiving van de sefardische stem van rechts naar het midden kan bepalen wie Israels volgende premier wordt.

Uitsluitend om die reden week de stichter van de Centrumpartij, ex-stafchef Amnon Lipkin-Shahak, voor de sefardi Yitzhak Mordechai toen deze het ministerschap van Defensie en het lidmaatschap van Likud inruilde voor het leiderschap van deze nieuwe partij. De ashkenazische elite beseft dat de sefardische stem op 17 mei doorslaggevend zal zijn. Bij de samenstelling van de kandidatenlijsten voor de Knesset kwamen in de Arbeidspartij en Likud vertegenwoordigers van de sefardische gemeenschap als winnaars uit de bus.

Ehud Barak heeft tijdig begrepen dat de incorporatie van zoveel mogelijk segmenten van de samenleving in de Arbeidspartij een voorwaarde is om de verkiezingen te winnen. Onder de naam ,,Eén Israel'' (Israel achat) gaat de Arbeidspartij in een verbond met de sefardische Gesher-partij van de voormalige Likud minister van Buitenlandse Zaken David Levi en de gematigde zionistische orthodoxe beweging Meimad de verkiezingen in.

Levi, eens de ster van Likud, staat nu als stemmentrekker in de grote Marokkaanse gemeenschap op de derde plaats van Baraks kandidatenlijst. Voor de Arbeidspartij is het verbond met Meimad van grote symbolische betekenis. Het is het begin van herstel van de banden tussen de socialisten en de gematigde zionistische orthodoxie, die werden verbroken door de scherpe ideologische zwenking naar rechts van de NRP in 1977 toen Likud's Menahem Begin de verkiezingen won. Barak is er van overtuigd dat zijn `Israel achat'-formule hem het premierschap zal bezorgen.