Van der Heydens zinnen treffen doel

Achter vier design-stoeltjes midden op het toneel staan drie personen in droef gepeins verzonken. Even later verschijnt de vierde. Hij wendt zich tot de zaal en zegt: ,,We zijn op een crematie. De mijne namelijk.'' Zo begint Mussen en Zwanen II, de nieuwe komedie van Haye van der Heyden, en meteen roept één van de anderen dat het zo ver nog niet is. Eerst zal ons namelijk worden vertoond wat eraan voorafging. Intussen weten we dus al hoe het zal aflopen, maar nog niet hoe dat zo kon gebeuren – en hoe de onderlinge verhoudingen dan liggen.

Bijna twee jaar geleden schreef Van der Heyden de virtuoze zedenschets Mussen en Zwanen, over twee stellen, alle vier dertigers, en de manier waarop hun generatie zich overeind tracht te houden in relaties die niet meer in wetten en geboden verankerd zijn. Nu heeft hij een vervolg geschreven voor deze vier, gespeeld door dezelfde acteurs als toen en volgens hetzelfde minimalistische procédé: geen decor en geen traditionele blijspelstructuur. De scènes lijken op losse cabaretsketches en worden soms zelfs als zodanig aangekondigd (`en dan nu: Anna bij Emmy'), maar steeds rolt de intrige als een geolied raderwerk verder.

Ook in dit tweede deel, dat overigens geen enkele kennis van de eerste Mussen en Zwanen vergt, toont Van der Heyden zich als weinig andere Nederlandse auteurs bedreven in de snelle, fonkelende komedie-dialoog. Bijna elk zinnetje treft doel. Voorbeeld: één van de vrouwen wil een kind, haar man niet, zij zit nu op de praatgroep Nageslacht Nu en zegt: ,,We praten veel, maar daar raak je dus niet zwanger van.'' Juist in dat soort laconieke formuleringen schuilt zijn grootste kracht. De andere vrouw verwijt haar man dat hij zo afstandelijk is, en hij antwoordt: ,,Jij hebt genoeg emoties voor ons beiden, liefje.''

Christiaan Nortier laat zijn acteurs in en uit de handeling stappen alsof het de gewoonste zaak van de wereld is. Schijnbaar moeiteloos schakelen ze heen en weer tussen de reguliere inleving, de bijna onaangedane toon van mensen die in een vast ritueel verkeren en de ijdelheid van acteurs die elkaar de mooiste scènes betwisten. Vlinderlicht is hun spel en dat schept precies de vereiste helderheid. Zelfs een enkel grotesk effect, waarmee Van der Heyden terwille van het komisch effect de geloofwaardigheid enigszins op het spel zet, blijft zodoende nog net acceptabel.

Dit zijn vier mensen die ook in werkelijkheid bestáán en de dingen zeggen die dit soort mensen zegt. Maar door het ironische talent van Van der Heyden kijken ze tegelijk in een spiegel die het beeld net iets vertekent. En dat is, vind ik, mooi om te zien.

Voorstelling: Mussen en Zwanen II van Haye van der Heyden, door impresariaat Gislebert Thierens. Spelers: Frédérique Huydts, Hymke de Vries, Eric Corton en Hans Breetveld. Regie: Christiaan Nortier. Gezien: 6/3 in De Meerse, Hoofddorp. Tournee t/m 12/5. Inl. (020) 6750966.