Het ANC wil absolute macht

Als de Zuid-Afrikaanse president Nelson Mandela over enkele dagen naar Nederland komt, past het bezoek in een levend sprookje waarin Nederlanders zo graag geloven. Maar in Zuid-Afrika is het wonder voorbij. Het land is op weg een eenpartijstaat te worden, meent Derk Jan Eppink.

Zuid-Afrika is een groot laboratorium waar zo'n 38 miljoen mensen van verschillende rassen, religies en culturen moeten samenleven. Tegen een experiment van die omvang kan geen studie over de `multiculturele samenleving' op. Jarenlang werd voor het land een doomsday voorspeld, vooral in de jaren tachtig toen de apartheidspolitiek zich volledig vastreed. Maar gelukkig bleef de apocalyptische ineenstorting uit en bleek zelfs een vreedzame overgang mogelijk. Nu is Zuid-Afrika voor velen in Nederland het model van een `Regenboognatie'. Maar ook dat is niet waar.

In Zuid-Afrika is in tien jaar veel, maar tegelijkertijd weinig, veranderd. Apartheid werd afgeschaft en het monopolie van de blanke macht gebroken. In 1994 hadden voor het eerst de zo lang verwachte algemene democratische verkiezingen plaats. Nelson Mandela werd president. Hij erfde een land met een sociologisch gewelddadige cultuur en harde socio-economische verhoudingen. Maar ook een land met de beste materiële en bestuurlijke infrastructuur van heel Afrika.

Machtspolitiek gezien is er in Zuid-Afrika veel veranderd, maar op het terrein van de rassenrelaties relatief weinig. Toen de apartheid werd afgeschaft gingen de verschillende rassen niet spontaan bij elkaar wonen, om een `smeltkroes' te vormen. Afgezien van enkele gemengde buurten bij de stedelijke centra, bleven blank en zwart waar ze waren. Men leeft in een besloten wereld, in de eigen cocon, langs elkaar heen. Zuid-Afrika is niet multicultureel, maar intercultureel. De `Regenboognatie' is een fictie.

In veel opzichten leeft het `nieuwe' Zuid-Afrika in het spiegelbeeld van het oude. In de symboliek is dat duidelijk zichtbaar. Vroeger werd je als Europeaan meegesleept naar het Voortrekkersmonument bij Pretoria, waar `Boerenhelden' dik in de verf waren gezet. Je zag er een mengsel van romantiek en geschiedvervalsing. In het nieuwe Zuid-Afrika vervult Robbeneiland – waar Mandela 18 jaar gevangen zat – die rol. Hij wordt er nu tot een absolute mythe verheven en elke leider – soms uit landen die zelf politieke gevangenen hebben – brengt er een bedevaartsbezoek.

Er zijn meer spiegelbeelden. De staatstelevisie, de SABC, is nu net zo regeringsgetrouw als vroeger. Natuurfilms zijn nog altijd de enige betrouwbare programma's. Vroeger was de regerende Nationale Partij (NP) arrogant. Het ANC is bezig zijn voorganger te overtreffen. Vriendjespolitiek kwam onder het blanke regime vaak voor; nu grijpt de corruptie epidemisch om zich heen. Vroeger roomde de blanke elite het land af. Nu doet de zwarte elite dat.

Vroeger was Zuid-Afrika onder de NP praktisch een eenpartijstaat. Nu dreigt dat weer, alleen onder het ANC. Het ANC wil overal alle macht. In de West-Kaap regeert de NP nog op provinciaal niveau en in KwaZuluNatal de IFP van Mangosuthu Buthelezi.

Het ANC is bezig de uitkomst van de verkiezingen in mei te manipuleren door het kiezerskorps op eigen maat te snijden. Wie in Zuid-Afrika naar de stembus wil, moet zich eerst laten registreren als kiezer. Tot nu toe heeft slechts 56 procent van de circa 28 miljoen kiezers dat gedaan. Europeanen die al jaren in Zuid-Afrika wonen mogen niet meer stemmen. Terwijl men in de EU-landen stemrecht invoert voor residerende niet-Europeanen, schaft Zuid-Afrika dit af. En er is geen haan die ernaar kraait. Die kiezers – onder wie honderdduizenden Nederlanders – stemmen immers toch niet op het ANC.

Zuid-Afrikanen met oude identiteitspapieren moeten eerst een streepjescode in hun pas verkrijgen voordat zij zich kunnen registreren. Daarvoor moeten ze urenlang in de rij staan bij de loketten. Het gaat daarbij vooral om blanken, kleurlingen en Indiërs die nog hun identiteitspapieren hebben uit het `oude' Zuid-Afrika. Ze konden er in 1994 mee stemmen, maar nu niet meer. Aangezien de politieke apathie onder die groepen groot is, doen velen geen moeite.

In de West-Kaap – waar veel blanken en kleurlingen wonen – is nog maar zo'n 45 procent van de kiezers geregistreerd, terwijl dat percentage in provincies waar het ANC sterk is veel hoger ligt. Het ANC hanteert oude NP-trucs om bepaalde kiezers buiten te sluiten. De NP sneed vroeger de kiesdistricten op maat om een absolute meerderheid onder blanken te krijgen. Het ANC doet dat met het kiezerskorps om niet ANC-gezinden van de stembus weg te houden. Het gevolg hiervan is dat het ANC, ondanks minder steun van de kiezers dan in 1994, toch een tweederde meerderheid kan behalen om de grondwet naar eigen inzichten te veranderen en tegelijk de NP-macht in de West-Kaap kan breken. Het ANC wil geen coalities. Het wil absolute macht en kleineert de oppositie zoals de blanke leider P.W. Botha dat vroeger deed met het ANC.

De NP wordt afgedaan als `apartheid', hoewel zij in het begin van de jaren negentig de ommezwaai inleidde onder F.W. De Klerk. De liberale Democratische Partij die vroeger al dapper oppositie voerde en dat nu weer doet, is volgens het ANC `elitair'. Het UDM, het Verenigd Democratisch Front, waarin zowel ex-ANC'ers als ex-NP'ers zitten, is voor het ANC een gevaar. Het ANC maakt het UDM verdacht. Enkele van de UDM-voormannen zijn al vermoord.

Met eenpartijstaten loopt het altijd slecht af omdat er geen correctie is. Macht moet worden beperkt door tegenmacht, via onafhankelijke controle, een kritische oppositie en een vrije pers. Als een regerende partij zich niet verantwoordt omdat zij niet kan worden weggestemd, is dat het begin van machtsmisbruik en bestuurlijke erosie.

Een goed voorbeeld is Zimbabwe's president Robert Mugabe, tot voor kort de grote held van `progressief Nederland'. Hij ruïneerde zijn land volledig en is bezig om ook nog de landbouwsector om zeep te helpen.

Hoe gaat het nu verder met Zuid-Afrika? Mandela was als president de juiste man op de juiste plaats, ook al begreep hij weinig van economie en was zijn buitenlands beleid een warboel. Zijn bewondering voor Fidel Castro's Cuba was zelfs wereldvreemd. Maar in Zuid-Afrika was hij op de belangrijke momenten een bruggenbouwer en vervulde hij een historische rol. Zijn opvolger Mbeki kan niet in zijn schoenen staan. Hij kan zijn gezag niet putten uit een historische rol, maar enkel uit een `Afrikanisering' van Zuid-Afrika: de verzwarting van alle bestuursgeledingen van de maatschappij.

Op zich is dat begrijpelijk want apartheid was de positieve discriminatie van blanken. Velen die niets konden, kregen toch een baantje omdat ze blank waren. Nu gebeurt het omgekeerde. Maar als dat doorslaat en er alleen zwarten worden benoemd omdat ze zwart zijn, leidt dat tot omgekeerd racisme. De niet-zwarten worden in de marge gedreven, misschien op een enkele excuus-Truus na.

Kleur overheerst op kwalificatie, zodat het openbaar bestuur geleidelijk aan kwaliteit inboet en de beste infrastructuur van Afrika `Afrikaniseert'. En dat is weer funest voor de buitenlandse investeringen die Zuid-Afrika nodig heeft om de vele werklozen aan werk te helpen. Wie dat in Zuid-Afrika zegt is `politiek incorrect'. Het ANC duldt geen kritiek. Vroeger kregen de media er vaak te horen `een agent van het communisme' te zijn. Nu is de pers volgens het ANC vaak een `vijand van de transformatie'. Zelfs de Mail & Guardian, de voormalige Weekly Mail die de blanke regering vroeger altijd zo kritiseerde, krijgt na kritiek op het ANC te horen dat het blad niet `loyaal' is. Het ANC wil een applaus-pers, net als vroeger de NP.

Toegegeven, het ANC heeft tijd nodig om de transformatie te volbrengen. Het zal fouten maken. Vele daarvan zijn te begrijpen. Maar het heeft niet het recht om de fouten van vroegere NP- en andere Afrikaanse leiders te herhalen.

Want waarheen leidt die overgang? Naar een eenpartijstaat? Naar het geleidelijk sociaal-economisch afglijden? Naar de `Zimbabweanisering' van Zuid-Afrika? Het Mandela-sprookje duurt in Nederland wat langer dan in Zuid-Afrika. Maar het wordt wel tijd voor de echte vragen, nu het nog kàn.

Derk Jan Eppink is politiek redacteur van het Vlaamse dagblad De Standaard.