Joods is weer trendy in Berlijn

Een halve eeuw na de Holocaust is de joodse cultuur weer helemaal terug in Berlijn. En de belangstelling van de Duitse jeugd is groot. Men luistert en kijkt nieuwsgierig naar de zo vitale cultuur die hun grootvaders wilden vernietigen.

Later op de avond vibreert het in het Hackesches Hof Theater, middenin de joodse wijk in Berlijn. In de overvolle, zwarte zaal voeren Jean & Jeannete hun mimeshow op, de actrice Jalda Rebling zingt jiddische liederen en Karsten Troyke speelt zijn populaire klezmermuziek. Het overwegend jonge publiek is uitgelaten.

,,De belangstelling voor ons joodse liederentheater is enorm'', zegt Burckhardt Seidemann, cultureel leider van het theater dat uitsluitend jiddische muziek `op een historische plek' brengt. ,,Veel jonge Duitsers willen veel meer over de joodse cultuur weten. En steeds meer joodse jongeren zijn op zoek naar hun eigen identiteit.''

De joodse cultuur is trendy in Berlijn. De joodse wijk, het zogenaamde Scheunenviertel, trekt als een magneet nieuw joods leven aan. In deze buurt, waar vroeger de arme joden in schuren (Scheunen) woonden, schieten de joodse restaurants, cafés, winkels en culturele verenigingen als paddestoelen uit de grond. Bagels, joodse broodjes, mogen op de kaart van de moderne cafés niet ontbreken. Stadswandelingen door het `joodse Berlijn' zijn aanhoudend populair. De cursussen Hebreeuws op de joodse volkshogeschool zijn volgeboekt.

Het aanbod van klezmermuziek is zo groot, dat critici al ironisch spreken van de `klezmanitus' die in Mitte, het nieuwe centrum van Berlijn, is uitgebroken. Literaire bijeenkomsten van de joodse Kulturverein zijn druk bezocht. Er zijn joodse scholen, die overigens voor de helft door Duitsers worden bevolkt. Er is een joodse lerarenopleiding en de rondleidingen door de gerestaureerde joodse synagoge met de gouden koepel aan de Oranienburgerstrasse trekken volop belangstelling. En het onlangs geopende Joods Museum van de architect Daniel Libeskind is nu al een trekpleister.

Meer dan vijftig jaar na de Holocaust is er sprake van een revival van het joodse leven in de Duitse hoofdstad. Tegelijkertijd interesseren zich steeds meer Duitsers voor de joodse cultuur. A strange new love affair, noemde het Amerikaanse weekblad Newsweek de fascinatie van veel Duitsers voor `alles' wat joods is. ,,Eerst hebben ze ons omgebracht, nu willen ze weten wíe ze hebben omgebracht'', merkte een Amerikaanse godsdienstleraar Andrew Steinman cynisch op. Maar voorzitter Andreas Nachama van de Jüdische Gemeinde in Berlijn is positiever. ,,Veel jonge mensen zijn nieuwsgierig naar dàt wat hun grootvaders wilden vernietigen.''

Is de Duitse belangstelling voor de joodse cultuur kosher of is het kitsch, vroeg de Amerikaanse schrijver Andrew Roth onlangs provocerend tijdens de presentatie van zijn boek over het joodse Berlijn. Voor Roth een retorische vraag. De joden zelf zijn de motor van de nieuwe dynamiek, die het joodse leven in de Duitse hoofdstad heeft gekregen. Berlijn telt de snelst groeiende joodse gemeenschap in Europa. ,,Decennialang bestond het idee dat joden nooit meer in Duitsland zouden kunnen komen, zonder dat ze door hun opa's en oma's als `verraders' werden beschouwd'', zegt Roth. ,,Maar de jonge generatie denkt niet meer zo vijandig. Ze zijn nieuwsgierig, willen weten waar hun wortels liggen.''

Nergens groeit de joodse gemeenschap zo snel als in Duitsland. Alleen al in Berlijn is het aantal joden na de Duitse hereniging in 1990 verveelvoudigd. Woonden er in 1982 nog slechts 2.000 joden in Berlijn, intussen is hun aantal gegroeid tot 15.000 en in heel Duitsland tot 75.000. De getallen vallen nog in het niet vergeleken met de grote groep van 175.000 joden die alleen al in de jaren twintig in Berlijn woonde. Zij speelden destijds een hoofdrol in de handel en waren toonaangevend in het intellectuele leven. Beroemde namen als Max Reinhardt (theaterregisseur), Albert Einstein (natuurkundige), Heinrich Heine (dichter) of Ullstein en Mosse (krantenmagnaten) zijn voor eeuwig met Berlijn verbonden.

Maar de rijke cultuur die de joden in Berlijn hadden geschapen, werd door de nazi's vernietigd, en daarmee was het intellectuele hart van de stad verdwenen. Tijdens de oorlog werden zo'n 55.000 Berlijnse joden gedeporteerd en in kampen vermoord; 80.000 joden zagen kans het Derde Rijk te ontvluchten.

,,Het is een wonder dat de joodse gemeenschap momenteel zo'n vitaliteit kent. Na de oorlog had niemand verwacht dat er ooit nog joden naar Berlijn zouden trekken'', zegt Eugene DuBow, voorzitter van het American Jewish Committee. Deze machtige Amerikaanse joodse lobby-organisatie vond de nieuwe bloei van de joodse gemeenschap in de Duitse hoofdstad dermate opmerkelijk, dat ze vorig jaar besloot in Berlijn haar eerste Europese kantoor te openen. ,,Er is een grote en levendige gemeenschap van joden ontstaan die onze hulp en contacten nodig heeft'', aldus Dubow.

De sterke groei van het aantal joden in Berlijn is voor een deel toe te schrijven aan de grote stroom joodse vluchtelingen uit Rusland en de Oekraïne. Zij willen de taal leren, zoeken werk en willen integreren. Tegelijkertijd bestaat er een toenemende belangstelling bij een jongere generatie joden uit Amerika en Duitsland die hun eigen cultuur ontdekken.

,,De derde generatie is druk bezig het grote zwijgen te doorbreken'', zegt Jalda Rebling. Ze is 47 jaar en dochter van een Nederlandse joodse moeder en Duitse vader. ,,Er is een grote cultuur ontstaan rondom de omgekomen joden, maar het debat met de levenden over onze geschiedenis ontbreekt.'' Jalda is als musicus en actrice verbonden aan het Hackesches Hof Theater. Ze is tevens lid van de progressieve kunstenaarsgroep Meshulash, een groep van 50 joodse kunstenaars uit verschillende landen die de eigen joodse cultuur ontdekken, daarover kunstwerken maken en levendig met elkaar discussiëren over hun opa's en oma's, over het omstreden Holocaust-monument in Berlijn, over andere manieren om Auschwitz te herdenken.

Nu ouders of grootouders overlijden, ontdekken veel jonge mensen pas dat ze joods zijn. Ook de Russische moeder van Anna Adam, een schilderes van 35 jaar, had steeds verborgen gehouden dat ze een joodse was en jaren in Auschwitz had doorgebracht. Pas toen familieleden overleden, kwamen er documenten tevoorschijn.

,,Voor mij was het een openbaring toen ik er enkele jaren achter kwam dat ik joods ben'', zegt Anna, die vervolgens met fanatisme haar eigen identiteit verder probeerde te ontdekken. ,,Eindelijk begreep ik waarom mijn moeder altijd zo ziekelijk was, 's nachts schreeuwde en telkens bang was als de postbode aan de deur kwam.'' Ze heeft haar moeder mee naar Auschwitz genomen. Toen is het hele verhaal over de familie eruit gekomen, zegt Anna. ,,De familie was altijd een mysterie, ik kende ze alleen van foto's. Nu ik weet wat hen is overkomen, is het alsof ik mijn rechterarm weer terugheb.''

Maar Jalda Rebling, Anna Adam en hun companen willen in Meshulash niet alleen de oudere generatie kritiseren. Zij willen hun ontdekkingen gebruiken in hun kunstwerken. Jalda, die net een cd heeft uitgebracht, doet dat met haar joodse middeleeuwse liederen. Anna met talrijke tentoonstellingen waarbij ze onder andere een serie schilderijen maakte met als thema het korte leven van de jodin Felice Schragenheim die verliefd werd op een nazi-vrouw (waarover ook de film Aimée und Jaguar gaat).Een recente tentoonstelling van de groep Meshulash in Berlijn was zo'n succes, dat Adam een telefoontje uit Parijs kreeg om daar ook zoiets te organiseren. ,,Jonge joden in Parijs hielden zich zo stil'', luidde de toelichting bij het verzoek. Ook de directeur van het Joods Museum heeft de groep uitgenodigd om een expositie in te richten in het gloednieuwe Berlijnse museum.

,,Er ontstaat onder jonge joden een nieuw zelfbewustzijn'', zegt Adam. ,,We willen niet langer tot de Shoah worden gereduceerd en met angsten en verschrikkingen leven. Wij hebben ook recht om plezier te maken. Is het niet de hoogste tijd dat de bevrijding van Auschwitz met een feest wordt gevierd in plaats van met al die treurige herdenkingen?''