`Je kunt iemand ook niet levenslang opsluiten'

Zonder aanleiding stak een psychiatrische patiënt in Amsterdam-Oost deze week een 10-jarig meisje neer. De man woonde zelfstandig.

Welke gestoorde? De marktkoopman op de Dappermarkt in Amsterdam-Oost spreidt zijn armen. Er lopen er zoveel rond. Dat een meisje is neergestoken door een psychiatrische patiënt verbaast hem niet. Directielid J. Fransman van de Amsterdamse GG&GD zucht diep. ,,Je maakt een inschatting met psychiatrische patiënten. Kunnen ze thuis blijven wonen of moet je ze gedwongen opnemen? Als ze zelfstandig wonen bestaat altijd de kans dat het misgaat.''

In de Linneausstraat in Amsterdam-Oost ging het afgelopen dinsdag mis. Zonder enige aanleiding stak een 37-jarige verwarde man met een mes diverse keren een 10-jarig meisje in haar borst en nek. Het meisje raakte ernstig gewond. De man was een bekende van Riagg en politie. Vorig jaar sloeg hij met een fles op het hoofd van een toevallige voorbijganger. Ook een kind. Na zijn arrestatie en opname ging hij weer naar huis. De politie hield hem in de gaten. Geregeld kwamen ze bij hem aan de deur na klachten over geluidsoverlast.

,,Wie het weet mag het zeggen'', verzucht Fransman van de GG&GD. ,,Of je moet zo iemand een 24-uurs-begeleider geven of je moet hem levenslang opsluiten. Dat wil toch niemand?'' De afgelopen decennia is er nu eenmaal een tendens geweest om patiënten minder in grote gesloten psychiatrische inrichtingen op te sluiten. ,,Patiënten werden vroeger vreselijk gehospitaliseerd. Nu willen we dat ze sneller op eigen benen staan. De meesten varen daar wel bij.''

Volgens directeur J. Burger van Riagg Amsterdam-Oost is het de taak van Riaggs een patiënt te begeleiden. ,,Als ze niet naar ons toe komen, gaan wij achter hen aan.'' Maar dat psychiatrische patiënten zichzelf of anderen wat aan doen, is niet altijd te vermijden, volgens Burger. ,,Een rustige patiënt kan zomaar een impuls krijgen. Dan heeft hij ineens een mes bij zich. Dat komt voor iedereen als een verrassing.'' Op de details van de 37-jarige man kan hij om privacy-redenen niet ingaan.

Het incident leidt in Café Bar `t Span in de Linnaeusstraat tot heftige discussies. De vaste bezoekers zijn het eens; gekken hóren niet in een woonwijk. Om de hoek is een sociaal psychiatrisch dienstencentrum, waar 54 patiënten verblijven. ,,Overdag lopen ze los'', zegt de vrouw achter de bar. ,,Voor hen is het zielig, voor ons is het gevaarlijk. Ze moeten ze opsluiten''.

Ook in 1993 klonk de roep om hardere maatregelen. Toen sloeg een schizofrene man in de Vrolikstraat een meisje met een tafelpoot dood. Onder andere door dit incident steeg het aantal gedwongen opnames in Amsterdam. Tussen 1991 en 1996 verdriedubbelde het aantal inbewaringstellingen (IBS) tot 461. Inmiddels zijn het er bijna zeshonderd.

,,IBS is een zwaar middel,'' zegt hoofd onderzoek M. Donker van het Trimbosinstuut voor gezondheids- en verslavingszorg. Er moet onmiddellijk gevaar of dreigend onheil zijn, voor de patiënt zelf of een ander. Dat alles onder invloed van een geestesstoornis. De psychiater moet zijn beslissing motiveren in een geneeskundige verklaring. Op basis van die verklaring moet de burgemeester zijn toestemming aan de opname verlenen. Als een patiënt voor langere tijd opgenomen moet worden, is een beslissing van de rechter nodig. Meer gedwongen opnames zijn volgens Donker niet nodig. ,,We horen eerder klachten dat psychiaters te snel naar het middel IBS grijpen.''

Volgens bestuurslid R. Hofstee van het Amsterdamse Patiënten en Consumenten Platform is het neersteken van het meisje een incident, waar geen algemene conclusies aan verbonden moeten worden. ,,Het zegt niets over de duizenden psychiatrische patiënten in de stad.'' Wel vindt het platform dat de crisishulpverlening aan psyschiatrische patiënten in Amsterdam een te hoge drempel heeft. ,,Er wordt te weinig geïnvesteerd in preventieve en ambulante zorg.'' De sociaal verpleegkundigen, die thuiswonende patiënten begeleiden, hebben het volgens hem veel te druk. ,,Zij hebben gemiddeld vijftig patiënten waar ze op moeten letten.'' Ook als gezinsleden of buren waarschuwen dat het met een patiënt mis dreigt te gaan, kan daardoor niet adequaat worden gereageerd.

De Amsterdamse instellingen werken te weinig samen en scheiden te veel nota's af, vindt Hofstee. ,,Gekken wonen niet in nota's.'' Geld voor de psychiatrie is er volgens hem genoeg. ,,De problemen zouden eindelijk eens met enthousiasme moeten worden aangepakt. Er zou weer eens `geschaefferd' moeten worden.'' Hij doelt hiermee op de oud-wethouder van Amsterdam, Jan Schaeffer, die bekend stond om zijn praktische aanpak.

,,De psychiatrie wordt een te grote macht toegedicht'', zegt Fransman van de GG&GD. Meer preventieve geestelijke gezondheidszorg kan maar ten dele problemen voorkomen. ,,Het gaat veel meer om goed wonen, een baan, een zinvolle invulling van je leven. Daar kan de psychiater niet bij helpen.'' Kritiek op de Amsterdamse zorgverlening vindt hij onterecht. ,,Van de duizenden patiënten in de stad, houden we de meesten binnen de boot.''