Beelden als de inboedel van een speelzaal

De beelden van Sylvie Zijlmans (1964) laten zich lezen als cryptogrammen. Bij de eerste aanblik begrijp je er niets van, maar na enige bestudering begint er iets te dagen. En als je de clou hoort, snap je niet dat je er zelf niet eerder op bent gekomen. Net als bij een cryptogram moet je bij het werk van Zijlmans met woorden en beelden sleutelen, naar synoniemen zoeken, om tot een oplossing te komen. Door woorden uit de titel van een object of installatie te vertalen naar het Duits, Frans of Engels, ontstaan er nieuwe betekenissen of worden andere werken verklaard.

Neem nu het beeld De oplichter (1997), dat is opgesteld in de kelder van het Stedelijk Museum in Schiedam, waar Zijlmans als achtste kunstenaar in de Unisono-reeks een solopresentatie heeft ingericht. Dit beeld bestaat uit een in wit polyester uitgevoerde man met een aluminium helm die zijn arm naar voren strekt. Aan zijn middelvinger bungelt een zwarte rubberen haas. Het platte dier, dat nog het meest op een schaduw lijkt, wordt aan een van zijn oren opgetild en tegen de muur gehouden. Een lampje dat in de helm van de man aan en uit knippert, verlicht steeds een punt boven de oren van de haas.

Optillen, gloeien en bedriegen. De drie verschillende betekenissen van het woord oplichten zitten in één beeld gevangen. Maar er schuilen meer dubbelzinnigheden in deze oplichter. Zo blijkt hij taalkundig verbonden te zijn aan de andere beelden die in de tentoonstellingsruimte zijn neergezet. De titel van Schwindl/Swindle (1998), een installatie met opgestapelde ovaalvormige schijven van felgekleurd paraffine, betekent vertaald uit het Duits en Engels ook zoiets als oplichterij. En de in paraffine gegoten letters die samen het werk Nicht für Hochstapler (= niet voor oplichters) vormen, verwijzen zowel naar de hoog opgestapelde schijven van Swindle als naar de opstapeling van betekenissen in De oplichter.

Helemaal ingewikkeld wordt het wanneer we de Franse taal erbij halen. Het optillen van een haas, zoals in De oplichter wordt uitgebeeld, zou in het Frans als `lever un lièvre' vertaald worden, wat als uitdrukking `een moeilijke vraag opwerpen' betekent. En dat brengt ons bij het beeld Antwoord op een hele moeilijke vraag (1997), waarin een aluminium haas opgerold zit in het rode silhouet van een rubberen soortgenoot, terwijl naast hem een man staat die met zijn vingers een vredesteken (of het gebaar voor haas) maakt. Zo is de cirkel weer rond.

Met het klassieke kunsthistorische of iconologische idioom kom je bij het verklaren van Zijlmans beelden niet ver. De kunstenares heeft een eigen, associatieve beeldtaal ontwikkeld die, als een dialect, voor een buitenstaander slechts gedeeltelijk te begrijpen is. Haar werken zijn als rebussen of ingewikkelde puzzels: hoe langer je je er in verdiept, hoe meer je er in ziet. Maar ook zonder het maken van hersenbrekende omwegen is het werk van Zijlmans boeiend om naar te kijken. De verzameling beelden die in de kelder bijeen is gebracht, lijkt dan nog het meest op de vrolijke inboedel van een kleuterspeelzaal, met zoetgekleurde blokken en letters, vriendelijk ogende konijnen en stukken rood, blauw en geel tapijt. Al is het helaas niet de bedoeling dat je zelf met de letters in de weer gaat.

Veel minder toegankelijk is de installatie die Zijlmans een verdieping hoger in de aula van het Schiedamse museum, een voormalige kerk, heeft gemaakt. Dit werk doet nogal rommelig aan en de gedachtensprongen van de kunstenaar zijn hier nauwelijks nog te volgen. Zwembadblauwe piepschuimplaten en houten latjes zijn tegen de muren gezet, stroken papier hangen aan de wand en dia's met tekeningen floepen aan en uit (een verwijzing naar de oplichter?).

In kleine plankjes van piepschuim zijn gekleurde letters gezet, als stenen van een scrabble-spel, die onsamenhangende woordencombinaties vormen. De titel, Feuille volante, geeft eigenlijk al de aard van het werk weer: een los blaadje, een schetsvel met probeersels. Enerzijds is het wellicht te pril om deze hersenspinsels tentoon te stellen, anderzijds geeft de chaotische installatie de spontane werkwijze en de grillige denkpatronen van Zijlmans weer. Het werk maakt in ieder geval nieuwsgierig naar de beelden die eruit voort kunnen vloeien.

Tentoonstelling: Unisono 8. Sylvie Zijlmans. T/m 21 maart in Stedelijk Museum Schiedam, Hoogstraat 112, Schiedam. Di t/m za: 11-17u, zo: 12u30-17u.