Wayang Orang maakt grappen over reformasi

Morgen opent in Amstelveen het Wereld Muziektheater Festival met een optreden van het Javaanse Wayang Orang Bharata. Wayang Orang is geen poppenspel, maar traditioneel Indonesisch muziektheater, met een belangrijke rol voor vier stand-up comedians. Vroeger maakten ze bedekte grappen over `de man die een berg bezit', nu mogen ze hem openlijk Soeharto noemen.

Farida Oetoyo zegt het maar meteen: ,,Nee, wayang orang heeft niets met poppenspel te maken. Het is Javaans volkstoneel met menselijke acteurs.'' Oetoyo is manager van het Indonesische gezelschap Wayang Orang Bharata, dat vandaag in Amstelveen het Wereld Muziektheater Festival opent. De komende maand treden overal in Nederland theatergroepen op uit niet-westerse landen. Van Argentijnse tango tot Malinese opera over vrouwenbesnijdenis. Wayang Orang Bharata uit Jakarta brengt traditioneel muziektheater: zang, dans, toneel, een groot gamelanorkest, en zittende stand-up comedians.

Voor het op een doek geschilderde paleis staan wat danseressen in sarongs, strakke, gebatikte jurken. Met een elegant schopje trappen ze de slip van hun jurk naar achter. Sierlijk kronkelen de armen en draaien de handen. In wayang orang worden overbekende scènes gespeeld uit het Hindoeïstische heldenepos Ramayana.In de voorstelling die in Nederland te zien is, Anoman Obong (Anoman in de brand), probeert de generaal der apen, Anoman, een ontvoerde prinses te bevrijden.

De ontvoering van de dame en haar uiteindelijke bevrijding zitten niet in deze episode. Enigszins onbevredigend voor de Nederlandse kijker, maar voor de Javaanse kijker geeft het niet. Voor hem is Anoman Obong als een willekeurige aflevering uit een soapserie die eindeloos wordt herhaald. Oetoyo: ,,Repeteren hoeft de groep niet want iedereen kent de verhalen uit het hoofd. De muziek, de scènes en de bewegingen liggen vast.''

Eens in de zoveel tijd nemen vier witgeschminkte heren met grote rode monden plaats op het toneel. Eentje heeft een enorme buik. Dit zijn de panakawan, zittende stand-up comedians die het komisch intermezzo verzorgen. Oetoyo: ,,De panakawan maken actuele grappen. Tegenwoordig vooral over de reformasi, de politieke hervormingen, en de krismon, de economische crisis. Vroeger moesten ze in bedekte termen spreken. Als ze het hadden over 'de man die een berg bezit', wist iedereen dat het over ex-president Soeharto ging. Nu is het klimaat veel vrijer en maakt iedere Indonesiër politieke grappen.''

De vijfentwintig spelers die nu in Nederland zijn, vormen slechts een fractie van het hele gezelschap. Oetoyo: ,,De complete groep telt tachtig spelers. Daaromheen zitten nog zo'n vierhonderd familieleden. Ze wonen allemaal samen in een wooncomplex. Het is een soort circusfamilie. Danseressen trouwen met muzikanten en hun kinderen komen later ook weer bij de groep.''

Het theater van Wayang Orang Bharata ligt midden in de achterstandswijk Senen. Oetoyo: ,,Het is een goedkoop, krakkemikkig theatertje. Tijdens de voorstelling wordt gebabbeld, gerookt en gedronken. Een bezoeker kan rustig een kwartiertje naar buiten lopen om koffie te gaan halen.''Naast manager voor de theatergroep, is Oetoyo ook nog de bazin van een schouwburg in een rijkere buurt van de hoofdstad, de Gedung Kesenian Jakarta die in 1821 door de Nederlanders is neergezet. Een keer per maand komt de Wayang Orang groep naar het Europese theater om voor een wat rijker publiek te spelen. Oetoyo: ,,De buurt waar de groep normaal speelt, is geen goede buurt. Het is er onveilig en je kunt er je auto niet kwijt. Daar durft de hogere klasse niet te komen.'' Door het optredens in de schouwburg wordt de populaire theatergroep ook wat meer salonfähig en wordt de lege kas gespekt.

Voor de gegoede burgerij speelt de groep sterk ingekorte versies van de stukken die ze voor hun volkse achterban spelen. Oetoyo: ,,De originele stukken duren meer dan drie uur. Daar heeft de hogere klasse geen geduld voor.''In Nederland zal de groep ook de gegoede-burgerij-versie spelen, voorzien van verhelderende boventitels. Ook de rol van de clowns is aangepast: ,,Politieke grappen over Indonesië slaan hier natuurlijk niet aan. De clowns hebben iets anders ingestudeerd. Ze hebben speciaal een paar Nederlandse woorden geleerd.'' Het is nog niet bekend of de clowns alleen maar `bedankt voor de bloemen' gaan zeggen, of dat ze een scherpe grap hebben over de Provinciale-Statenverkiezingen.

Wereld Muziek Theater Festival t/m 18/4. Wayang Orang Bharata (Indonesië): 5/3 in Amstelveen, tournee t/m 20/3. Verder te zien: Opera Bambara (Mali); Li Baochun Opera Troupe (Taiwan); Okinawa Culture Association (Japan), Color Tango (Argentinië); Ndere Troupe (Oeganda); Sangeet and Kala Academy (India); Henk Tjons KoBoGo (Suriname). Inl. (020) 606 0950.