Net zo belangrijk als cowboys

In de film Casque d'or (Jacques Becker, 1952) snijdt een oude vrouw omstreeks de eeuwwisseling een brood. Het is een Franse film, maar het brood is geen baguette, het is een rond, in zwart-wit grijs, dus waarschijnlijk bruin brood. De vrouw, moeder Eugène, klemt het tegen haar borst, zet in het midden een mes en beweegt dat naar zich toe. Ze legt de zo ontstane sneden op tafel. Speelfilms zijn geen documentaires, maar ze tonen soms toch een glimp van de werkelijkheid, een werkelijkheid die je niet kent of die niet meer bestaat. Zo brood snijden verzint een regisseur niet, hij heeft waarschijnlijk wel wat beters te doen. Maar sinds de uitvinding van gesneden brood heeft dit detail uit Casque d'or wel aan waarde gewonnen. Het verschaft nu kennis. Ook wat de vrouw doet als ze het brood gesneden heeft, is interessant. Ze veegt de kruimels van tafel en stopt ze in haar mond. Moeder Eugène was arm, er mocht van haar kostbare brood nog geen kruimel verloren gaan.

Casque d'or gaat niet over brood. Hij gaat over een hoer die verliefd wordt op een timmerman die haar pooier vermoordt en uiteindelijk onder de guillotine belandt. De film werd toen hij in 1952 in de bioscoop kwam, erg pikant gevonden. Maar dat Simone Signoret de hoer Marie speelt, weet ik van de tekst op de doos van de video. Misschien was het in 1952 duidelijker. Een vrouw met zo'n decolleté (wat had SS een mooie borsten!), die met andere vrouwen met decolletés in het café zit en in 1900 zo frank en vrij mannen aanraakt en aangeraakt wordt, dat moet wel een dame van lichte zeden zijn. Geen dame dus. Er zijn in Hollywood en daarbuiten honderden films over hoeren gemaakt. Vaak doen die films net of wij kijkers wel weten wat dat is, een hoer, hoe je er een wordt en een blijft en hoe je er voor gestraft wordt er een te zijn. Hoeren kunnen voorkomen in tragedies en in komedies, in westerns (heel vaak in westerns) en in weepies, als hoofdrol, als bijrol en als lijk dat de plot in gang zet (heel vaak als lijk dat de plot in gang zet). Het is een van de meest geliefde beroepen van het witte doek, aanwezig in soorten en maten: van courtisane tot callgirl, van tart with a heart tot verdorven nymfomane, van nachtclubzangeres tot heroïnehoer, van vroegwijs maagdje tot oude fiets, van vrouw tot man tot metafoor. Sommigen worden gered, anderen worden gestraft. Titels zijn er in overvloed: The Best Little Whorehouse in Texas, The Mother and the Whore, The Last Prostitute, The Whore, Girl of the Night, Goddess of Love, Angel, Bad Girls, Working Girls, Pretty Baby, Pretty Woman, Sweet Charity, Sadie Thompson, Miss Sadie Thompson, Mona Lisa, Mighty Aphrodite, Six-Pack Annie, Mama Roma, Belle de Jour, Das Mädchen Rosemarie, Christiane F., Irma La Douce.

Spionnetje

Afgaande op de hoeveelheid films die erover gemaakt zijn is de prostitutie een belangrijk beroep, net zo belangrijk als dat van cowboy of spion. Toch is het lastig over het beroep echt iets uit de film te weten te komen. Je kunt cowboytje spelen, of spionnetje met de kennis die je in de bioscoop opdoet, maar met hoertje ligt dat iets moeilijker. Een tijdlang hadden films de handicap dat ze er niet voor mochten uitkomen dat ze over prostitutie gingen; dat verbood de Hays Production Code in Hollywood, die in 1934 werd ingesteld. Gloria Swanson en Joan Crawford mochten in 1928 en '32 Sadie Thompson nog een hoer laten zijn, Rita Hayworth in 1953 niet meer. Sinds de jaren zestig is er weer meer toegestaan, maar nog altijd zijn er beperkingen. In Pretty Woman (1990) ontmoet Richard Gere Julia Roberts bijvoorbeeld niet omdat hij haar klant wil worden. Hij vraagt slechts de weg. Maar ook in films die uitdrukkelijk over betaalde seks gaan, gaat de deur vaak dicht als het werk in uitvoering is. De pornografie biedt hier waarschijnlijk geen soelaas, want er zijn relatief weinig pornofilms over prostituées. Porno houdt vast meer van vrouwen die het gratis doen.

Toch zijn er wat wetenswaardigheden die je over hoeren onthoudt als je wel eens naar de bioscoop gaat. Je kust niet als je een hoer bent (geleerd uit De afstand van Jean van de Velde uit 1980). Als je veel mannen moet afwerken is het handig een slipje te dragen met een zijsluiting (tip van Le buttane uit 1994, een film van Aurelio Grimaldi over vijf vrouwelijke en een mannelijke hoer op Sicilië). Als je al een tijdje ligt te hijgen komt een horloge goed van pas, (onthouden uit Klute, 1971 van Alan Pakula). Als je moet pijpen, rol je een condoom om je tong, wat je beter kunt verbergen als je lang haar hebt (gehoord, maar niet gezien in Gebroken spiegels, 1984 van Marleen Gorris). Het werk is makkelijker want duidelijker wérk als je lesbisch bent (opgemaakt uit Working Girls, 1986 van Lizzie Borden). En het werk is pijnlijk als het druk is, zo pijnlijk dat je ervan gaat bloeden (ingepeperd in Painted Angels, 1998, een niet in Nederland uitgebrachte film van Jon Sanders over prostitutie in het Wilde Westen).

Zulke informatie komt van pas, want in de Kinkerstraat in Amsterdam zit nog steeds een winkel die Irma La Douce heet en die winkel verkoopt bruidsjaponnen.Het is een naam die onschuldige ironie uitdrukt, zo'n gratuite glimlach die de tragische tegenstelling die er aan ten grondslag ligt moeiteloos blootlegt. De Kinkerstraat is een straat waarin weinig verbloemd wordt. Elke vrouw wil een bruid zijn maar is ook een hoer en als hoer kun je maar beter weten waar het op staat.

De Amerikaanse filmmaker Lodge Kerrigan viel over zo'n werkelijkheid op Times Square in New York, waar hij vaak kwam toen hij in 1993 zijn eerste film, Clean, Shaven, aan het monteren was. Hij zag daar zwangere hoeren en die aanblik verontrustte hem. Schokte hem, zegt Kerrigan zelfs, een term die al snel ouderwets gevoelig aandoet, zeker voor mensen die op weg van huis naar de bioscoop over de walletjes moeten. Maar Kerrigan schrok niet terug voor zijn eigen gevoelens. Hij onderzocht ze. En hij maakte een film.

Claire Dolan heet de hoer van Kerrigan, en Claire Dolan heet de film en zelden heb ik zo'n bange verbeelding van een hoer gezien. Geen enkel verband legt Kerrigan, geen enkele vergelijking durft hij aan. Hij wil niet doen wat Billy Wilder deed, die in 1963 Irma La Douce op een markt liet beginnen. Een stem verbindt moeiteloos het getoonde vlees: varkensvlees uit de Perigord, lamsvlees uit Bretagne, en poules - meisjes - uit de rue Saint Denis. Het enige dat Irma (Shirley MacLaine) hoeft te doen om geen hoer meer te zijn is haar groene kousen uit te trekken. Kerrigan weet het beter dan Mike Figgis, die in Leaving Las Vegas (1995) een hoer van haar werk laat genieten. Sera (Elizabeth Shue) is er goed in en Sera weet het. Maar toch is Sera zo stom om met drie dronken studenten mee te gaan. Sera wordt verkracht en Sera wordt gestraft. Kerrigan weet het beter dan Louis Malle, die in Pretty Baby (1978) een bordeel een thuis liet zijn. Beter dan Martin Scorsese, die een tienersnolletje door een man laat redden in Taxi Driver (1976), beter dan Woody Allen, die een hoer in Mighty Aphrodite (1995) een dom gouden hart laat hebben,beter dan Alan Pakula, die in Klute zijn intelligente callgirl bij de psychiater liet beweren dat ze het zo machtig vond om de situatie onder controle te hebben. Bree (Jane Fonda) is dan wel niet de beste actrice of het beste fotomodel – in de eerste scène van de film wordt ze niet uit de line-up gehaald voor een commercial – maar wel de beste fuck van de stad.

Goot

Er is geen glamour in Claire Dolan om je aan te vergapen en geen goot om je aan te verlustigen. Kerrigans hoer is niet gevallen en niet verheven. Kerrigan heeft afscheid genomen van de stoet stereotypes die de bioscoop vullen, en hij stelt er niets voor in de plaats. Claire Dolan is een hoer met wie geen vrouw zich verwant hoeft te voelen, zoals je dat ook niet hoeft te voelen met een bakker of een dokter. Neuken is net zoiets als het snijden van een brood. Claire, gespeeld door Katrin Cartlidge is niet sexy zoals een hoer in een film vaak sexy is (KC heeft flebberige puntborstjes); ze is domweg het type niet, al zal ze wel mooi zijn voor mensen met een iets verfijndere smaak, dun, donker en met een gezicht dat met een scheermes uit marmer is gesneden. Toonloos zegt ze wat haar klanten willen horen om de fictie dat ze geen hoer is te verwezenlijken, en dat ze juist hem of hem zo graag binnen in zich wil voelen. Uitdrukkingsloos is Dolan vooral als ze zich van achteren laat berijden; dan hoeft ze voor de klant geen schijn van genot op te houden. Gruwelijk is het gesprek dat ze op het balkon van een luxe hotelkamer met een van haar klanten voert. Hij doet of hij haar begrijpt. Hij toont medeleven. Hij bevestigt hoe erg het is om te moeten huichelen, om te doen alsof, om je lichaam te verkopen aan willekeurig wie. En net als Claire haar masker wil laten vallen, zet hij het zijne weer op. Het leven is hard en geneukt moet er worden. Claire verlaat New York en haar uit geldnood verkozen beroep omdat ze verkracht wordt door haar vriend als die er achter komt hoe ze haar brood verdient. Zijn baby draagt ze in haar buik met zich mee. Op een echo zien we dat het een jongen is: penis en ballen vullen in een close-up het scherm.

Lodge Kerrigan maakte Claire Dolan nadat hij overtuigd was geraakt van het seksisme van zijn reactie op de hoer die moeder wordt. In zijn film probeert hij uit alle macht de tegenstelling die hij daartussen ervaart, op te heffen. Dat lukt hem, en wat overblijft is een lege film, een film die tegen eeuwen van associaties niets te stellen heeft dan een onaangedaan gezicht. Kerrigan plaatst Dolan in een vacuüm waarin de kijker haar niet volgen kan. Want wie is er nooit een hoer in het diepst van haar gedachten? Het gezicht van Katrin Cartlidge is net zo emotieloos als dat van Catherine Deneuve in Belle de Jour (1967) van Buñuel. Van Deneuve's Severine krijgen we vervolgens de fantasieën te zien, de dromen en gedachten die zich geheel aan de filmgeschiedenis conformeren. Severine wordt met zweepjes geslagen door twee onbekende paardenknechten, Severine valt in de armen van een gangster, Severine leert dat ze om een goede hoer te zijn de fantasieën van mannen serieus moet nemen. Ze moet en ze mag markiezin zijn, ze moet en ze mag vernederen en vernederd worden. Kerrigans realisme kan tegen deze fantasieën niet op. Zijn Claire heeft het bordeel verlaten en het plezier van de perversie verloren. Ze staat op een lege vlakte. Ga je met haar mee, of lonken de groene kousen van Irma, het decolleté van Marie, de bolle buik van de Madonna en de zijsluiting van de Siciliaanse?

Claire Dolan draait in Desmet, Amsterdam; Haags Filmhuis; Plaza Futura, Eindhoven; Cinemariënburg, Nijmegen; Lantaren/Venster, Rotterdam; 't Hoogt, Utrecht.