Indonesië zet eerste stap naar democratie

De Indonesische regering laat 48 politieke politieke partijen meedoen aan de parlementaire verkiezingen op 7 juni. Een speciaal adviescollege bepaalde gisteren dat bijna 100 andere partijen, die zich hadden aangemeld, van de verkiezingen zijn uitgesloten.

De gisteren bekend gemaakte voorselectie van de 48 politieke partijen die zullen meedoen aan de Indonesische verkiezingen van 7 juni, lijkt een afspiegeling te zijn van de bonte verscheidenheid binnen dit Zuidoost-Aziatische eilandenrijk. Bhinneka Tunggal Ika ofwel `Eenheid in Verscheidenheid' luidt al decennialang het aan het sanskriet ontleende staatsmotto. Maar juist die verscheidenheid was iets dat onder Soeharto door de corporatistische overheidsmolog Golkar werd uitgewist. De realiteit werd bepaald door centralisme en (Javaanse) eenheidscultuur.

De veelzijdigheid die zich de afgelopen maanden lijkt te manifesteren met de in totaal 148 politieke groeperingen die zich aanmeldden bij het ministerie van Justitie, is voor een groot deel echter ook schijn. In de meeste gevallen gaat het niet om politieke bewegingen die kunnen bogen op een bestaande achterban of die een uitgesproken maatschappijvisie in hun programma hebben opgenomen. Veelal komt de embryonale partijvorming voort uit wat wel is genoemd ,,de euforie van de vrijheid'' na het aftreden van Soeharto, vorig jaar mei. Vandaar bijvoorbeeld het ontstaan van een partij voor taxichauffeurs en de vele nauwelijks in naam van elkaar te onderscheiden islamitische partijen.

Een door de overheid ingesteld en overigens wegens het ad hoc-karakter omstreden selectiecomité, het zogeheten Team van Elf, heeft geprobeerd het kaf van het koren te scheiden door na te gaan in hoeverre de aangemelde partijen voldeden aan de in de nieuwe Kieswet gehanteerde criteria. Ruim 40 partijen namen niet de moeite zich bij het Team van Elf aan te melden en schrapten zo zichzelf van de lijst. De overige afvallers konden meestal niet voldoen aan de eis dat een partij afdelingen moet hebben in ten minste negen provincies.

Opmerkelijk is de toelating van de linkse PRD (Partai Rakyat Demokrasi of Democratische Volkspartij), waarvan de leiders nog altijd gevangen zitten, en van de kritische PUDI (Partai Uni Demokrasi ofwel Eenheid en Democratie Partij) van de academicus Sri Bintang Pamungkas, die tot mei vorig jaar gevangen zat wegens belediging van de toenmalige president Soeharto.

Twaalf partijen hebben tegen het besluit van het Team van Elf geprotesteerd. Zij bestrijden de rechtsgeldigheid van het resultaat omdat het team zelf geen wettelijke onderbouwing heeft. De meeste partijen zijn verder op religieuze basis gegrondvest. De meerderheid is islamitisch, maar er bestaat nu ook een Katholieke Democratische Partij en een Nationaal-Christelijke Partij van Indonesië. Onder de afvallers bevindt zich bijvoorbeeld de Partai Tjonghoa Indonesia (voor etnische Chinezen).

Van de 48 overblijvers zijn naar verwachting slechts zes à zeven partijen in staat grotere groepen kiezers aan zich te binden. Daarbij wordt door analisten rekening gehouden met de mogelijkheid dat de huidige regeringspartij Golkar door de overvloed aan partijen en partijtjes in een gunstige uitgangspositie komt. Golkar beschikt nog altijd over een uitgebreid partij-apparaat, vooral op de eilanden buiten Java, en over een ruime kas, nodig om stemmen te `kopen'. Berichten dat dit ook nu weer gebeurt, nemen de laatste tijd toe. Geschat wordt dat de partij nog altijd zou kunnen uitkomen op 30 tot 40 procent van de stemmen, zoals voorzitter Akbar Tandjung gelooft. De kans dat Golkar nog altijd als grootste uit de bus komt, neemt door de veelheid aan concurrerende partijen toe.

De organisaties van prominente oppositiepolitici als Amien Rais, Abdurahman Wahid en Megawati Sukarnoputri claimen stuk voor stuk miljoenenachterbannen, maar bij de verkiezingen zal een eind komen aan dat lied van schijn en wezen. Afgelopen week werd duidelijk dat deze hoofdrolspelers ook niet gerust zijn op de uitkomst van de verkiezingen: nu al zijn coalitiebesprekingen gaande tussen Megawati's PDI Perjuangan en de Partij van het Nationale Ontwaken van Wahid — die al langer samen optrekken — en de Partij voor Rechtvaardigheid en Eenheid van oud vice-president en generaal b.d. Edi Soedrajat. Die laatste partij is een afsplitsing van Golkar, die voornamelijk gesteund wordt door de invloedrijke groep gepensioneerde hoge militairen. Daarnaast heeft de kameleontische Amien Rais bij herhaling laten weten open te staan voor alle mogelijke coalities, ook met Golkar.

Waarnemers zullen trachten het eerlijke verloop van de stembusgang te waarborgen. Velen houden echter rekening met grootscheeps geweld en verstoringen van de openbare orde, die het leger aanleiding zouden kunnen geven in te grijpen en zo de greep op de macht te bestendigen. De komende verkiezingen worden allerwegen aangeduid als de ,,eerste vrije en eerlijke verkiezingen'' sinds 1955. Het nu de facto in het leven geroepen meerpartijenstelsel is slechts een eerste stap op weg daar naar toe.