Een regen van speculaties

De effecten van de Statenverkiezingen op de nationale politiek worden binnen de paarse coalitie gebagatelliseerd. Bij de oppositie gebeurt het tegenovergestelde. Staat de positie van PvdA-fractievoorzitter Melkert ter discussie?

Wim Kok (PvdA): ,,De machtsvraag was bij deze verkiezingen niet aan de orde.'' Hans Dijkstal (VVD): ,,Waarom zou deze coalitie klappen?'' Els Borst (D66): ,,We gaan gewoon door met het huidige kabinet.''

In het kamp van de coalitie werden gisteren eventuele `nationale' effecten van de uitslag van de Statenverkiezingen bij voorbaat gebagatelliseerd. Bij de oppositie gebeurde het tegenovergestelde. Eensgezind, en bijna blij, voorspelden CDA-leider De Hoop Scheffer de GroenLinks-voorman Rosenmöller moeilijke tijden voor de links-liberale combine.

Hoe hachelijk het echter is de uitslag van Statenverkiezingen op het Binnenhof te projecteren, bleek vier jaar geleden. Na de grote winst van de VVD in 1995 luidde de algemene verwachting dat Bolkestein het initiatief naar zich toe zou trekken. Precies het tegenovergestelde gebeurde. De PvdA wist, na de `neoliberale' start van Paars I, steeds meer eigen punten binnen te slepen.

Hoe moeten de verkiezingen van gisteren worden geïnterpreteerd? Is Paars door de uitslag ,,verzwakt'' en ,,nadert het einde'', zoals de meeste ochtendkranten vandaag schrijven? Of is de coalitie juist ,,versterkt tevoorschijn gekomen'' (een geliefde term van Ruud Lubbers in crisistijden), omdat de vrees van de VVD en D66 voor een `arrogante' en `dominante' PvdA niet is bewaarheid? De tijd zal het leren.

Tock kroop gisteren het bloed waar het niet gaan kon. In de zalen van de provinciehuizen waar de diverse partijen hun kampen hadden opgeslagen, regende het speculaties. De positie van PvdA-kroonprins Melkert, het gevolg van het D66-verlies voor het lot van het referendum in de Senaat, en de betekenis van de winst van GroenLinks en CDA, waren de belangrijkste thema's.

De PvdA-campagne van de laatste weken was in hoge mate een Melkert-campagne. De fractievoorzitter verwierf een vooruitgeschoven positie met uitspraken over het asielbeleid en over coalitiepartner VVD (`sociale bleekneusjes' van de coalitie, aldus Melkert). Daarentegen verkoos PvdA-leider Wim Kok de luwte, niet alleen vanwege zijn premierschap, maar ook omdat een reeks uitglijers hem de status van electorale melkkoe ontnam, die hij nog tijdens de Kamerverkiezingen van vorig jaar had.

De vraag is welke gevolgen de tegenvallende winst voor het gedrag en de positie van Melkert binnen de partij zal hebben. Eén van zijn criticasters op het punt van de asielpolitiek, oud-minister Ed. van Thijn, voorspelde gisteren dat de fractieleider op z'n minst een toontje lager zal moeten zingen. Ook de nieuwe partijvoorzitter Van Hees, zei vanmorgen dat ,,er licht zit tussen het asielstandpunt van Melkert en ons partijrapport `Wisselwerking' over het zelfde onderwerp''. Toch verwachtte Van Hees dat de partij zich meer zal bezighouden met de vraag hoe ,,de PvdA weer meer kiezers kan mobiliseren'', dan met de positie van Melkert.

Vergeleken hiermee had vice-premier Borst (D66) wellicht meer reden tot zorg. Het grote verlies van haar partij zou gevolgen kunnen hebben, zei ze, voor het lot in de senaat van de kroonjuweel van de democraten: het referendum. Nu de CDA-fractie, geen liefhebber van deze vorm van directe democratie, groeit, de VVD-senatoren verdeeld zijn en de D66-fractie kleiner wordt, zijn de kansen op de noodzakelijke tweederde meerderheid wel erg geslonken; ook als de VVD-fractie zich geheel gebonden voelt aan het regeerakkoord.

De vrolijkheid in het oppositionele kamp over de behaalde winst, zorgde gisteren voor eigen speculaties. Heeft GroenLinks D66 definitief ingehaald als vierde partij van het land? De opkomst onder de jonge kiezers, belangrijk voor beide partijen, was zo laag dat deze vraag nog niet valt te beantwoorden. Verder vroeg fractievoorzitter Rosenmöller zich af hoe de PvdA zich tijdens onderhandelingen over de nieuwe colleges van gedeputeerden zal gedragen. Zullen de sociaal-democraten zijn partijmensen behandelen als melaatsen? Of zullen roden en groenen juist samen optrekken, en daarmee voorwerk doen voor een nieuwe coalitie in Den Haag? PvdA-voorzitter Van Hees was vanmorgen positief. Ze zei ,,goede ervaringen te hebben met GroenLinkse bestuurders''.

Het CDA, tenslotte, woog de winst in eigen kring. Die tekende zich vooral af in Noord-Brabant (drie Statenzetels winst versus één zetel in provincies als Flevoland en Friesland). Was dat toe te schrijven aan het regionalisme van gedeputeerden als Van Geel, of toch ook een heel klein beetje aan de inzet van Haagse politici als De Hoop Scheffer? Het antwoord zal, al naar gelang regio en persoonlijk belang, verschillend uitpakken.