Door de kiezers in de steek gelaten

,,Het Rosenmöller-effect? Het Verf-effect!'' Lijstrekker Willem Verf van GrienLinks (Fries voor GroenLinks) lacht breeduit. Het rode pompeblêdspeldje (de pompeblêd of waterlelie is het symbool van Friesland) op de revers van zijn groene jasje lijkt vanavond extra mooi te glimmen. Verf is de grote winnaar. ,,Willem Verft Friesland groen'', becommentarieert de Lemster PvdA-wethouder Wytse de Haan diens overwinning. Verfs collega-Statenleden kozen de bebaarde Verf als beste Statenlid. ,,Die kwalificatie heeft de kiezers aangesproken'', weet provinciaal voorzitter J.D. Niemeijer van Grien Links.

Ook het CDA viert een onverwachts feestje. Twee zetels verlies was ingecalculeerd, geeft CDA-gedeputeerde Monie Brandsma toe. Ze ging pessimistisch naar het Leeuwarder provinciehuis. Ongeloof staat haast op het gezicht van CDA-gedeputeerde Siem Jansen te lezen als hij haar de voorlopige einduitslag laat zien: continuering van de achttien zetels.

De lage opkomst heeft in het voordeel van de christen-democraten gewerkt, concluderen beiden. Het CDA is van oudsher sterk geworteld in de Friese samenleving. Vandaag heeft de trouwe achterban lijsttrekker Jan Ploeg, die zich al vanaf januari via televisiespotjes en krantenadvertenties tot de kiezer richtte, niet in de steek gelaten.

Brandsma heeft nog een verklaring voor het onverwachte CDA-succes: de arrogantie van Paars-2 waar de kiezer in haar ogen genoeg van heeft. ,,De PvdA is te dominant en zette zich af tegen de kleine partijen.''

Bovendien durfden de sociaal-democraten zich af te vragen of er nog plaats was voor het CDA in het nieuwe college, zegt ze. ,,Ook die arrogante houding wordt door de kiezer afgestraft.'' Zelfs het overlijden van oud-fractievoorzitter Heerma kan hebben meegespeeld, denkt ze. ,,Heerma was een zeer integer mens. Kiezers zijn zich wellicht daardoor meer gaan identificeren met het CDA.''

Voor de PvdA zijn de druiven zeer zuur. De Haan kan krachttermen niet onderdrukken als de einduitslag bekend wordt. ,,Dit is kloten. Onvoorstelbaar!''In plaats van de verwachte winst blijft de PvdA op veertien zetels staan. De prognoses die wezen op een nek-aan-nek-race tussen CDA en PvdA, komen niet uit. PvdA-lijsttrekker en gedeputeerde Sicko Heldoorn wijt het uitblijven van winst louter aan de lage opkomst. ,,Jammer, maar we blijven de op een na grootste partij.''

De derde en laatste keer dat hij lijsttrekker is boekt Heldoorn zijn beste resultaat. ,,Acht jaar geleden verloren we zes zetels. Vier jaar geleden twee. Dus er zit een stijgende lijn in.'' Zo positief kan de boze De Haan het niet zien: ,,De helft van de kiezers laat ons in de steek. Waardeloos!'', briest hij. Hij denkt zelfs al stiekem aan invoering van opkomstplicht, waar hij eigenlijk tegen is.

Over de lage opkomst is ook commissaris der Koningin Ed Nijpels niet tevreden. Hij denkt dat één landelijke gecombineerde verkiezingsdag waarop kiezers voor de Kamer, staten en gemeenteraad kunnen stemmen - ,,noem het `Dag van de democratie' en geef mensen vrij'' - de opkomstpercentages omhoog kunnen stuwen.

Een andere winnaar is de Frysk Nasjonale Partij (FNP), die een zetel winst boekt. Brandsma denkt dat de Friezen ermee aangeven dat ze hun eigenheid in taal en cultuur willen cultiveren. ,,Oeral thús, mar thús it bêste'', zegt het Friese spreekwoord.'' (Vrij vertaald: `Oost west, thuis best') .

Voor FNP-lid Ingrid Wagenaar is de zetelwinst een teken dat de Friezen ,,eindelijk trots zijn op hun taal, cultuur en provincie.'' ,,Fries is in. Kijk naar De Kast en SC Heerenveen.''

Provinciaal VVD-voorzitter Arno Brok ziet ondanks de ene zetel verlies nog een lichtpuntje: ,,Het verlies is hier minder dan in de rest van het land. Dit is onze op een na beste uitslag in vijftig jaar.''

In Friesland wil het huidige college van CDA, PvdA en VVD blijven regeren.