Stemt de kiezer of stemt hij niet

Het bestuur van hun provincie kiezen mensen met hun voeten: ze blijven thuis. Hoe jonger, hoe lager opgeleid en hoe verder verwijderd van de kerk, des te kleiner de kans dat iemand gaat stemmen. Depressies en koudefronten spelen volgens politicologen een ondergeschikte rol.

Bij de provinciale-statenverkiezingen van vandaag is de opkomst een dominante factor. Thuisblijvers bepalen in sterke mate winst en verlies van partijen. Sinds begin jaren tachtig daalt het aantal kiezers dat opkomt gestaag. Bij de vorige statenverkiezingen, maart 1995, bleef de helft van de kiezers thuis.

Een eerste factor is het weer. Politici zijn zeer beducht voor depressies op een verkiezingsdag. Zij geloven stellig dat slecht weer automatisch minder kiezers naar de stembus brengt. Maar de 9de juni van 1994 was een milde zomerdag en toch kwam die dag slechts 35,6 procent van de kiezers op voor de Europese verkiezingen – een absoluut dieptepunt. ,,Het is een typisch broodje-aapverhaal. Nog nooit is overtuigend aangetoond dat het weer een factor van betekenis is en toch komt het iedere keer terug, omdat het zo plausibel lijkt'', zegt de politicoloog Cees van der Eijk van de Universiteit van Amsterdam.

Waarom blijven kiezers dan thuis? Omdat ze het nut van verkiezingen niet inzien. Omdat ze zeggen geen tijd te hebben. Of omdat ze de politiek niet zien zitten. Bij de Kamerverkiezingen stemmen kiezers met hun hoofd, bij gemeenteraadsverkiezingen met hun hart en bij statenverkiezingen steeds meer met hun voeten: ze blijven eenvoudigweg thuis.

Het eerst blijven thuis: Jongeren, lager opgeleiden en niet-gelovigen. Hoe meer opleiding iemand heeft, des te groter de kans is dat hij gaat stemmen. Ook naarmate iemand ouder wordt neemt die kans toe. Ten slotte is er de religie als stembusfactor. Confessionele kiezers, en onder hen protestanten weer meer dan katholieken, zijn trouwe stemmers: uit traditie en uit plichtsbesef. Een lage opkomst is dan ook relatief in het voordeel van partijen als het CDA en de kleine confessionele partijen.

Inkomen speelt een minder grote rol dan vaak wordt gedacht. Alleen de laagste arbeidersklasse - een kleiner wordende groep - geeft een duidelijk lagere opkomst te zien. ,,Maar dat mensen met lage inkomens minder snel gaan stemmen, is echt een onzinverhaal'', zegt Van der Eijk.

Hoe krijg je meer kiezers naar de stembus voor de provinciale verkiezingen? Bundel de verkiezingen met bijvoorbeeld de gemeenteraadsverkiezingen, zeggen steeds meer politici. Bij de Partij van de Arbeid is Tweede-Kamerlid Peter Rehwinkel al langer een pleitbezorger van die bundeling. Hij gaat zelfs nog een stap verder: laat de kiezer voor de provinciale staten, de gemeenteraad en de Tweede Kamer op één dag stemmen: een superverkiezingsdag.

Het idee is enkele jaren geleden uitgewerkt door de Tilburgse bestuurskundigen Pieter Tops en Paul Depla. Zij kregen van de toenmalige staatssecretaris van Binnenlandse Zaken, Kohnstamm,de opdracht uit te zoeken of spreiding van verkiezingen de nationale dominantie zou verminderen en het zelfstandige belang van lokale verkiezingen zou vergroten.

Een idee dat recentelijk ook werd bepleit door de fractieleider van het CDA, Jaap de Hoop Scheffer. Tot hun verrassing ontdekten de onderzoekers dat losse verkiezingen, zoals bijvoorbeeld die voor herindeling van gemeenten niet méér, maar juist minder kiezers naar de stembus brengt. Depla: ,,Het scheelt kennelijk toch als gemeenten niet mee kunnen liften met de landelijke trend.''

Zo kwamen de bestuurskundigen bij het Zweedse model, waar de landelijke, regionale en lokale verkiezingen op één dag worden gehouden. Onderzoeker Depla, tegenwoordig adviseur van minister Netelenbos (Verkeer en Waterstaat): ,,Mensen zien daar heel goed kans een onderscheid te maken tussen de landelijke en regionale verkiezingen. Omdat ze al een landelijke stem uitbrengen die dag, stemmen ze veel bewuster voor de regionale en lokale verkiezingen.''Bundeling van lokale en nationale verkiezingen roept ook bezwaren op. Politicoloog Van der Eijk signaleert dat bij de val van een kabinet het ritme van gebundelde verkiezingen wordt doorbroken. In Zweden wordt dit opgelost door na de tussentijdse verkiezingen op de reguliere verkiezingsdatum weer gebundelde verkiezingen te houden.PvdA-Kamerlid Rehwinkel krijgt in eigen partij steun voor de bundeling van lokale en regionale verkiezingen. ,,Prima plan, eindelijk een zinvol voorstel voor staatkundige vernieuwing'', lieten regionale bestuurders hem nog de afgelopen dagen weten. Gisteren sprak ook premier Kok zich uit voor een bundeling van de lokale en regionale verkiezingen. Hij zou daar voor zijn als vandaag blijkt dat de dubbele verkiezingen in een deel van Brabant – waar door herindelingen ook raadsverkiezingen worden gehouden – tot een hogere opkomst leidt.Af en toe duikt in de discussie herinvoering van de opkomstplicht als uiterste remedie op. Fractieleider Jan Marijnissen van de SP pleitte er gisteren voor. Kiezers op straffe van een boete verplichten tot een gang naar de stembus, zoals tot 1970 het geval was. ,,Volstrekt ijdele praat'', oordeelt politicoloog Van der Eijk. ,,Ik denk niet dat de huidige generatie kiezers zich zal laten dwingen. En wat doen we dan als ze niet gaan stemmen: sturen we de politie op ze af?''Hoeveel kiezers komen er vandaag op? Onderzoekers als Maurice de Hond rekenen op een opkomst die niet veel lager zal zijn dan die van 1994, rond de 50 procent. Politici hopen vooral dat de daling niet verder doorzet. En Statenleden menen dat de legitimiteit van het provinciaal bestuur in het geding komt als nog minder kiezers naar de stembus gaan. Een op de twee statenleden ziet bij een opkomst van minder dan 40 procent de wettigheid van het provinciaal bestuur wegvallen, zo bleek vorige week uit een onderzoek van Leidse bestuurskundigen onder statenleden in alle twaalf provincies.Politicoloog Van der Eijk vindt de opvatting van de statenleden ,,loos gebabbel''. ,,Wat moet ik me daarbij voorstellen: nemen die statenleden straks hun zetel niet in? Nee, de legitimiteit van de provincie zou pas echt worden aangetast als burgers en bedrijven besluiten van de provincie niet meer zouden naleven.'' Hij ziet veel opportunisme in de politieke bezorgdheid over een lage opkomst. ,,Natuurlijk is er oprechte bezorgdheid, maar er worden ook veel krokodillentranen geplengd. Een week na de verkiezingen is de opkomst van ieders verdwenen.''