Gorilla's in de mist op Afrikaans drielandenpunt

De Westerse toeristen die maandag in het Oegandese wildpark Bwindi door Hutu-rebellen werden vermoord, wilden daar een van de laatste kolonies berggorilla's bezoeken.

Aap Mogome lag lekker op zijn rug te rollebollen tussen de bomen. De enorme zilverrug gorilla stond op, roffelde met zijn grote klauwen op zijn indrukwekkende borstkas, kauwde een meter bamboescheut weg en loerde met zijn diepliggende ogen naar de menselijke indringers. Als leider van een familie van 29 apen maakte Mogome - zijn naam betekent `slecht' – duidelijk dat er met hem niet te spotten viel. Enkele van zijn nakomelingen waren lichamelijk gehandicapt, ze misten ledematen als gevolg van een oorlog onder de mensen.

Ik bezocht het drielandenpunt van Oeganda, Rwanda en de Democratische Republiek Congo, waar een van de laatste groepen berggorilla's leeft, twee jaar geleden. De mensapen trekken zonder paspoorten rond in het vulkanische, dichtbegroeide gebied, waar het veelvuldig regent. Mistflarden hangen er als spinnewebben tussen het struweel. Toeristen mogen de apen voor veel geld (tussen de 100 en 200 dollar) in gezelschap van gidsen van nabij begluren.

Vanaf Rwandese zijde betekent het bezoek een voettocht van twee uur op de smaragdgroene Muhabura vulkaan. Langs smalle bergpaadjes, door dorpjes en het laatste deel dwars door dichtbegroeid oerwoud bereikt men de gorilla's die tussen de bamboebomen leven, een habitat die ze delen met andere vegetariërs: olifanten, goudapen, buffels en steenbokken.

Ons kleine gezelschap bezoekers – ter bescherming van de dieren laten de Rwandezen maximaal veertien mensen per dag toe, verdeeld over twee groepen – had van te voren duidelijke instructies gekregen over wat wel en niet te doen: zachtjes praten, niet eten, drinken of roken in hun nabijheid. ,,Wordt u gestoken door muskieten of mieren, probeert u dan niet te schreeuwen'', stond op het formulier met aanwijzingen. Regel 20: ,,Indien u in het bos uw behoefte moet doen, vraagt u dan de gids om zijn machete. Daarmee graaft u een gat. Vul het gat met aarde wanneer u klaar bent. Menselijk feces kunnen ernstige ziektes overbrengen op de apen.''

Toen we na de lange klim eindelijk oog in oog met Mogome en de zijnen stonden, gaf gids Augustin Nzanurambaho het goede voorbeeld. Hij gromde diep met zijn stem om de gorilla's op hun gemak te stellen, en hield een veilige afstand van de twee meter hoge mannetjesaap. De vrouwtjesapen, met kleintjes op hun rug, dartelden opgewonden om de bezoekers heen, alsof ze hen wilden uitnodigen op de thee. Maar van een Duitse arts in de groep mensen waren ze niet gediend, de arme man werd voortdurend omver gestoten en moest zich ten slotte achter Augustin verschuilen. De machetes van de drie ervaren gidsen waren ook de enige aanwezige wapens, de Rwandezen waren meer bezorgd om het lot van de gorilla's dan dat van de mensen en namen niet de moeite militairen mee te sturen.

Tijdens de genocide, in april 1994, toen naar schatting een half miljoen Rwandezen, voornamelijk Tutsi's, in korte tijd werden afgeslacht door de Hutu-militie, de Interahamwe, was het ook in Vulkaanpark oorlog. Van de 300 gorilla's die in het drielandenpunt wonen, sneuvelde een onbekend aantal, anderen raakten verminkt door rondvliegende kogels of ontsnapten aan hongerende vluchtelingen op zoek naar vlees. Augustin, die er toen ook al als gids werkte, zei dat hij en zijn collega's als leeuwen vochten tegen hun belagers, maar slachtoffers onder de gorilla's niet konden voorkomen.

Nadat Tutsi-eenheden de Interahamwe over de grens met Congo hadden gejaagd, trok de regering in Kigali zich het lot van de gorilla's in de mist aan, maar geld voor bescherming van de unieke diersoort heeft men niet. Natuurbeschermers van elders namen die taak over. Zo betaalt het Internationale Programma voor Behoud van de Gorilla's de gidsen en de kantoren in de dichtstbijzijnde Rwandese stad, Ruhengeri. Ook het Amerikaanse Dian Fossey Fonds levert een belangrijke bijdrage in het behoud van de apen. Het fonds is genoemd naar de zoöloge Fossey die jarenlang onderzoek deed naar de gorilla's in de streek en daar in 1985 werd vermoord, vermoedelijk door stropers. Over haar werd de film `Gorilla's in de mist' gemaakt. Al in 1986 werd door het fonds in Rwanda een veterinaire kliniek voor de gorilla's opgezet. Maar door de toenemende spanningen tussen Tutsi's en Hutu's in Rwanda moesten de dierenbeschermers onder zeer moeilijke omstandigheden opereren. Nu de politieke situatie aan Rwandese zijde – voorlopig – stabiel is, gaat het veel beter met de berggorilla's.

Aan het eind van ons bezoek van toen namen de weergoden op karakteristieke wijze bezit van de berg. Mist zakte vanaf de top van de vulkaan als een muts naar beneden. De gidsen maanden tot spoed bij de afdaling. Het bos was weer voor de gorilla's.