Tekeningen vol lieflijkheid en deugdzaamheid

Het kwam in de 18de eeuw geregeld voor dat collectioneurs gerichte opdrachten aan kunstenaars verstrekten. De schilder en tekenaar Jacob Cats - niet te verwarren met de gelijknamige dichter - had zelfs een portefeuille vol schetsen voor zijn clientèle. Geïnteresseerden konden de (genummerde) tekeningen doorbladeren en een landschapje selecteren dat Cats vervolgens uitwerkte. Zonodig stelde hij ook nieuwe composities samen. De klant hoefde maar aan te geven wat hem beviel, waarna Cats op basis van de voorbeelden een tekening of aquarel `op maat' leverde.

Op de Amsterdamse tentoonstelling `Uitmuntend fraay geteekend' hangt een in grijze inkt opgezette schets van Cats naast een veel fijner uitgewerkte aquarel met dezelfde compositie. Het `rugnummer' achterop de schets bevestigt dat die uit Cats' portefeuille afkomstig moet zijn. Veel tekeningen vonden in de 18de eeuw rechtstreeks hun weg naar de mappen van verzamelaars die elkaar ontmoetten op bijeenkomsten waar ze de bladen van hand tot hand lieten gaan.

De tentoonstelling toont ook werk van meer functionele aard. Van Jacobus Buijs is een reeks ontwerpen te zien voor prenten bij de kindergedichten van Hieronymus van Alphen. Daaronder ook de illustratie bij het versje `De Pruimeboom' waarop Jantje de beroemde pruimen ziet hangen. Grote documentaire waarde heeft een tekening van een decor uit de Amsterdamse schouwburg. Tijdens een brand in 1772 zijn alle decors daar verloren gegaan; óók de uit 1665 stammende `Italiaansche straat' die uit acht schermen, twee stoepen, een put en een balkon bestond. Dankzij een tekening van Reinier Vinkeles vier jaar vóór de brand weten we hoe dit omvangrijke decor eruit zag. Onder de hoogtepunten verder mooie arcadische landschappen van Jan van Huysum (vooral bekend van zijn rijke bloemstillevens). Zijn minder bekende halfbroer Michiel van Huysum (1703-'77) is vertegenwoordigd met een verbluffend fijn uitgewerkte aquarel van een tros blauwe druiven op een Chinese schaal.

Het Amsterdams Historisch Museum werkt aan een reeks catalogi waarin de ruim 800 tekeningen uit eigen bezit worden geïnventariseerd. De tentoonstelling valt samen met de publicatie van de catalogus over de Nederlandse kunstenaars die tussen 1660 en 1745 geboren werden. De bekendste daarvan is wellicht Cornelis Troost. Zijn interesse voor toneel valt af te lezen aan zijn theatraal opgebouwde composities. Het `Vertrek van een gezelschap aanzienlijke heren na een vrolijke avondpartij' laat bepruikte mannen zien die laveloos uit een grachtenhuis komen strompelen. Aardig zijn ook de anekdotische details in de tekeningen waarop Troost de maanden van het jaar verbeeldde, zoals mei, de maand van de verhuizingen (de meeste huurcontracten liepen destijds van 1 mei tot 30 april). De armoede van het gezin op de voorgrond - alle bezittingen op één kruiwagen geladen - wordt gecontrasteerd met een rijke familie aan de overkant van de gracht, die een grote hoeveelheden flessen, spiegels en schilderijen uitlaadt.

Door wat schilderijen, een gekostumeerde pop, beelden en boeken in de opstelling op te nemen, hebben de samenstellers afwisseling in de tentoonstelling gebracht. Dat er tòch een zekere verveling dreigt toe te slaan, heeft te maken met de braafheid die het merendeel van de tekeningen kenmerkt. Misschien is er wel een grens aan de hoeveelheid landelijke lieflijkheid en burgerlijke deugdzaamheid die een museumbezoeker kan verdragen. De figuurtjes die deze tekeningen bevolken roken een pijpje, wandelen, roeien of schaatsen. Ze zullen allemaal vóór het avondeten thuis zijn, hun voeten vegen, hun jas op het knaapje hangen en ze zullen altijd hun handen wassen.

Dat het er in de 18de eeuw lang niet altijd zo vredig toeging, bewijst een welhaast journalistieke tekening van Simon Fokke. Hij schetste hoe het grachtenhuis van de Amsterdamse wijnhandelaar en belastingpachter A.M. van Arsen tijdens het 'pachtersoproer' (24 en 25 juni 1748) door een woedende menigte geplunderd werd. Vanuit de ramen wordt huisraad op straat gesmeten. In de gracht drijven meubelen, een staande klok en een vogelkooi. En de dronken plunderaars worden op een afstandje door een passieve menigte gadegeslagen.

Tentoonstelling: `Uitmuntend fraay geteekend'. Amsterdams Historisch Museum, Kalverstraat 92. T/m 2/5. Open: ma-vr 10-17u, za en zo 11-17u.