Zwitserse Deltawerken zijn nooit af

Zwitserland maakt de balans op van een uitzonderlijke winter. De bescherming tegen lawinegevaar is duidelijk onvoldoende. Maar voor kritiek is geen plaats.

Jonathan Burch uit Guilford stapt uit de felrode helicopter op de landingsplaats in Frutigen. Hij zat een week langer dan gepland in Adelboden opgesloten, een lawine blokkeerde de weg. ,,I love this. Ik zou voor eeuwig blijven als het kon'', lacht hij. Rond hem vliegen helicopters af en aan. De evacuatie gaat in hoog tempo. Touch down, uitstappen, opstijgen.

Nu het beter weer wordt, de laatste toeristen met massale helikopterinzet worden ontzet, en de grote wegen weer opengaan, wordt het voor Zwitserland tijd om de balans op te maken. Honderden lawines, 26 doden waarvan twaalf sinds het afgelopen weekeinde, honderdduizend mensen die dagenlang vastzaten. Er viel in korte tijd meer sneeuw dan ooit, lawines kwamen naar beneden op plekken waar dat in honderd jaar niet gebeurde. Hebben de `Zwitserse Deltawerken' eigenlijk wel voldoende gefunctioneerd?

Wat de watersnoodramp in 1953 voor Nederland betekende – de start van de Deltawerken – was de winter van 1950-51 voor Zwitserland. In die winter kwamen duizend lawines naar beneden en stierven 75 mensen. Hier moeten we iets aan doen, dachten de Zwitsers, en ze begonnen miljarden te investeren in tunnels, enorme stalen hekwerken en betonnen beschuttingen die moeten voorkomen dat lawines zich op dorpen en wegen storten. Het project is nog steeds niet af.

Het is namelijk nooit af, zo blijkt nu weer. Maar erg kritisch is men daar niet over. Met grote eenstemmigheid klinkt het dat er tegen zoveel sneeuw in zo'n korte tijd niet op te onderzoeken, bouwen en beschermen valt. Terecht? Niet helemaal. Ook op de Zwitserse precisie valt wel iets aan te merken, wordt nu schoorvoetend toegegeven.

,,Wij kunnen ook niet alles voorspellen'', zegt Prisca Vecellio van het Instituut voor Sneeuw- en Lawineonderzoek in Davos. Er werken zestig mensen die dagelijks op basis van computermodellen, ervaringen uit vorige winters en weersvoorspellingen het lawinegevaar aangeven. Toch kwamen de lawines in Evolène en Wengen, waarbij respectievelijk tien en twee mensen onder de sneeuw bedolven werden, volkomen onverwacht.

Geld is een ander probleem. Het bouwen van wanden en hekken is duur. ,,Een hectare beveiligen met die stalen hekwerken kost 1,3 miljoen gulden. Om een dorp een beetje bescherming te bieden, heb je al snel vijftig hectare nodig. Dat is dus 67 miljoen gulden'', zegt Ernst Müller. Hij is als hoofd van de lawinedienst van het kanton Bern verantwoordelijk voor de aanleg van de bouwwerken. Volgens hem wordt er op veiligheid niet beknibbeld. Voor de aanleg van lawinebescherming is in zijn regio een paar miljoen gulden per jaar beschikbaar. ,,Dat is inderdaad maar een paar hectare'', geeft Müller toe. ,,Maar het zijn natuurlijk zeer langlopende projecten.''

Volgens Vecellio was geadviseerd bescherming te bouwen rond Wengen, in kanton Bern. ,,Dat is niet gedaan omdat ze het te duur vonden'', zegt de onderzoekster uit Davos. Müller ontkent. Volgens hem is wél gebouwd in Wengen, maar lag een restaurant dat getroffen werd buiten het dorp. ,,Als het nodig is, dan bouwen we'', aldus Müller.

Nog twee incidenten zaaien twijfel over de lawine-expertise van de Zwitsers. Om meer slachtoffers te voorkomen zijn deze week honderden lawines kunstmatig opgewekt. Maar met twee ging het mis. In Leukerbad werden huizen ernstig beschadigd omdat zo'n `afgeschoten' lawine verder doorrolde dan gedacht. De springstofexpert heeft inmiddels officieel de schuld gekregen. En in een ander oord raakte een afgeschoten lawine onder andere een hoogspanningsmast. Een `legerambtenaar' wordt verantwoordelijk gehouden voor de miljoenenschade.

En dan is er nog het leger, dat volgens sommigen niet snel genoeg in actie kwam. De tienduizenden toeristen zijn vrijwel allemaal door particuliere helikopterfirma's uit hun ingesneeuwde dorpen ontzet. Het bedrijf van Petr Lempen vloog ruim 7000 mensen uit Adelboden en Grindelwald. De vluchten vanaf de landingsbaan in Frutigen begonnen de dag nadat de weg naar Adelboden onbegaanbaar werd, twee weken geleden. Het leger – dat vooral etenswaren, medicijnen en hooi voor koeien vervoert – begon vier dagen geleden met zijn luchtbrug.

Toch vindt commandant Walter Zesiger, verantwoordelijk voor de vijf legerhelikopters die de omgeving bevoorraden, ,,zeker niet'' dat het leger te langzaam is geweest. ,,Vanaf afgelopen dinsdag zijn reddingswerkers, brandweer, leger en sociaal dienstplichtigen massaal ingezet.'' Waarom niet eerder? ,,Toen was het weer te slecht.''

De balans wordt opgemaakt in Zwitserland. Hoeveel heeft de sneeuw het toerisme wel niet gekost? Miljoenen aan annuleringen, halflege hotels, niet verkochte skipassen en kapotte gebouwen. Veel bomen zijn beschadigd – vervelend, omdat bomen de beste bescherming tegen lawines zijn. De stalen hekken hebben goed gewerkt, concluderen de experts. Waar die stonden, vielen geen lawines. Kritische vragen worden ontweken. ,,De ervaringen en berekeningen waren niet op deze winter voorbereid'', zegt Müller van de lawinedienst.

    • Yasha Lange