Koerden: wel of geen vrije aftocht?

Is er een vrije aftocht beloofd aan de Koerden die betrokken waren bij de gijzeling in de Griekse ambassade, anderhalve week geleden?

Uit het logboek van het Haagse gemeentebestuur, politie en justitie: ,,In beslag genomen zijn een vuurwapen in de bus, enkele steekwapens en 42 molotovcoctails, 1 slagersmes en 15 knuppels in de residentie''. Dat was na 24 uur crisisberaad, ook weergegeven in het logboek. De gegijzelde Griekse ambassadeursvrouw, de zoon en de au pair waren weer vrij. Circa tweehonderd Koerden werden in de nacht van 17 februari, even na tweeën, afgevoerd in stadsbussen en naar gevangenissen in het hele land gebracht. Plotseling waren ze opvallend kalm uit de bezette ambtswoning komen wandelen.

Gisteren verlengde de raadkamer van de Haagse rechtbank het voorarrest van veertig Koerden. Over 42 andere Koerden in de cel wordt maandag beslist. Alle mannelijke arrestanten zijn direct na de uitspraak in hongerstaking gegaan. Ofschoon justitie dat aanvankelijk ontkende, eet een aantal van hen al ruim een week niet meer. Twee Koerden gingen ook in dorststaking; de situatie van één van hen dreigt kritiek te worden. Ook een meisje van dertien, dat met zes andere minderjarige Koerden in een jeugdgevangenis is geplaatst, is ruim een week in hongerstaking. De vrouwelijke arrestanten, die in Breda vastzitten, zullen vanaf vandaag niet meer eten.

Twee Koerden zijn gisteren vrijgelaten. Dat had volgens de arrestanten allang met allemaal moeten gebeuren. Om een belofte die volgens justitie nooit is gedaan – maar volgens het logboek van politie wél.

,,Ons werd verzekerd dat (...) allen, die zich uit vrije wil naar de politie begeven hadden, weer op vrije voeten gesteld zouden worden om naar (...) het Koerdische centrum in Den Haag te gaan.'' Dat schreef de Duitse Europarlementariër J. Sakellariou woensdag aan een van de ruim twintig raadslieden van de arrestanten. Samen met twee leden van het Koerdisch parlement in ballingschap kwam hij de bewuste nacht uit Brussel naar Den Haag om te bemiddelen. Het vertrouwen dat de bezetters in hen stelden gaf de doorslag. Koerdisch parlementariër Musa Kaval bevestigt de lezing van Sakellariou: ,,De Koerden zouden hun identiteit geven, worden verhoord en naar het Koerdisch centrum in Den Haag worden gebracht. Ons is gezegd dat dát de condities waren.''

Het Haagse openbaar ministerie ontkent de belofte tot vrijlating. Persofficier Horstink citeert uit een proces-verbaal dat de onderhandelaars van de politie inmiddels hebben opgesteld: ,,Hierbij is nimmer door ons (de onderhandelaars) de uitspraak gedaan dat men na het afleggen van de verklaring zou worden heengezonden''. In een persverklaring van gistermiddag stelde het OM dat het proces-verbaal aan de advocaten ,,is voorgelegd''. Zij ontvingen het evenwel pas gisteravond laat. Volgens de raadslieden hebben de arrestanten hun ,,tot in detail'' verteld hoe hun tijdens de onderhandelingen was beloofd dat ze zouden worden vrijgelaten. Woordvoerder M. Veldman: ,,In de verschillende gevangenissen waar ze niemand mochten ontvangen, kunnen ze het niet hebben afgesproken.''

Het logboek, waarin het verloop van de onderhandelingen van uur tot uur is weergeven, biedt een verklaring. Na de eerste eis van de bezetters ,,alle aangehouden (sic) vrij, dan kind vrij'' kwam rond kwart over tien in de ochtend een ,,terugmelding'' van de onderhandelaars: ,,alle aangehoudenen vrij in ruil voor alle drie gegijzelden'' (zie inzet). Maar om kwart over zes 's avonds stelt de driehoek vast dat van een vrije aftocht geen sprake kan zijn. In het acht uur-Journaal herhaalt minister Korthals (Justitie) dit. De gijzelnemers volgden de televisie. En hebben intussen tal van eisen doen uitgaan, van een eerlijk proces voor Öcalan tot het geven van een persconferentie.

De raadslieden willen de banden beluisteren waarop tijdens de bezetting telefoongesprekken zijn vastgelegd tussen de Koerden en de onderhandelaars. Veldman: ,,Als die afspraak is geschonden, dan raakt dat de ontvankelijkheid van de aanklacht. We werken aan een lange lijst met gronden voor niet-ontvankelijkheid. Veel arrestanten zijn slecht behandeld.''

Toen hij na drie dagen met twee collega's bij Koerden in de gevangenis van Lelystad kwam, ,,wist dan ook geen van hen waarom ze in godsnaam waren vastgezet'', zegt Veldman. ,,Hun is tegen alle regels in niet eens verteld wat de aanklacht was.'' In Lelystad zitten 25 Koerden sinds hun aanhouding in `beperkt regime', wat inhoudt dat ze een half uur per dag uit hun cel mogen.

Raadsman G. Toxopeus kreeg vorige week vrijdag in de rechtbank in Den Haag in een zeer hectische situatie een 15-jarig Koerdisch meisje toegewezen. ,,Ik was daar voor een andere zaak. Er moesten nog vier minderjarige verdachten worden verdeeld, omdat die nog geen advocaat hadden. Toen heb ik er maar één genomen'', zegt hij. Zijn cliënte, woonachtig in Duitsland, zit sinds de bezetting in jeugdgevangenis De Lindenhorst in Zeist. De politie fotografeerde haar terwijl ze op het balkon van de residentie stond. De ambassadeursvrouw identificeerde haar later als het meisje dat regelmatig in haar slaapkamer was. Het meisje heeft haar hongerstaking na een week opgegeven.

,,Er waren onderweg problemen'', zegt een woordvoerder van het Haagse busbedrijf HTM, dat de arrestanten die nacht op verzoek van de politie naar de gevangenissen bracht. ,,Een aanzienlijk aantal mensen heeft uren lang buiten moeten wachten en later nog eens uren in de bussen. Er was geen sanitair in de bus. In incidentele gevallen zijn behoeftes in de bus gedaan. De buschauffeurs kregen het gevoel dat sprake was van mensonwaardige situaties.''

De hongerstaker die sinds zaterdag niet meer drinkt is gisteren overgebracht naar het gevangenisziekenhuis in Scheveningen. ,,Hij is gewogen, hij is dertien kilo afgevallen en wil verder niet medisch behandeld worden'', zegt zijn advocate G. Later, kort nadat zij haar cliënt daar heeft bezocht. ,,Hij wil doorgaan tot hij sterft en heeft al iemand aangewezen die er zorg voor moet dragen dat hij beslist niet in Turkije wordt begraven.'' Volgens de Verklaring van Tokio uit 1975 moet de wil van een hongerstaker die wil sterven worden gerespecteerd. Een dorststaker kan circa dertien dagen blijven leven.