Eigenwaarde is nutteloos

Eigenwaarde is het beste wapen tegen angsten. En het geeft een goed gevoel. Maar in combinatie met geringe zelfcontrole kan het gemakkelijk leiden tot agressie, zegt de Amerikaanse psycholoog Roy Baumeister.

NEE, MASOCHISME heeft niet veel met seks te maken. Vorig jaar verscheen de Amerikaanse psycholoog Roy Baumeister (van de Case Western University in Cleveland, Ohio) als getuige-deskundige voor de rechter in Toronto. Er kan bij masochisme wel seksuele opwinding ontstaan, maar orgasme is niet het hoofddoel, getuigde Baumeister: `Er zijn wel gemakkelijker manier om een orgasme te krijgen.'

De kwestie in Toronto was of het SM-huis van dominatrix Terri-Jean Bedford een bordeel was, en het dus strafbaar handelen betrof. Een masochistische ervaring is een adempauze in de controle van het zelf, getuigde Baumeister. `De westerse cultuur stelt ongehoord hoge eisen aan het individu. Het zelf moet voortdurend worden onderhouden en verdedigd.' Korte opschorting van deze last kan stress en kwetsbaarheid verminderen. Door bijvoorbeeld masochisme. Dan geef je de controle tijdelijk uit handen. De meeste masochisten zijn te vinden in de geprivilegieerde klassen: bij de rijken, de machtigen en de succesvollen die de zwaarste last van het zelf en de zelfcontrole dragen. Baumeisters betoog had succes. Uiteindelijk werd het SM-huis slechts veroordeeld tot een lichte boete omdat een paar medewerksters – tegen Bedfords instructies – de geslachtsdelen van sommige cliënten hadden aangeraakt.

Baumeister, korte tijd in Nederland op uitnodiging van de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht, is van veel psychologische markten thuis. Tijdens een gastcollege eerder deze week in Nijmegen zette hij bijvoorbeeld uiteen dat er sterke aanwijzingen zijn dat de vrouwelijke seksualiteit veel sterker door cultuur wordt beïnvloed dan de mannelijke. Uit allerlei onderzoek blijkt dat vrouwelijke seksuele activiteit en beleving veel veranderlijker zijn dan de mannelijke, zowel historisch gezien als binnen een leven – aldus Baumeisters belangrijkste argument. ``Mannen willen eigenlijk altijd wel zo'n beetje hetzelfde.''

Seksualiteit is slechts een excursie. Centraal in Baumeisters werk staat het menselijke zelf, en in het bijzonder `zelfcontrole' en `eigenwaarde'. Zijn belangrijkste boeken zijn Meanings of life (1991), Losing control (1994) en Evil: Inside Human Violence and cruelty (1997). De meeste agressie ontstaat uit een combinatie van een hoog gevoel van eigenwaarde en lage zelfcontrole.

Uitgangspunt van Baumeister is dat het gevoel bij een groep te horen een van de belangrijkste strevens is van de mens. De meeste menselijke angsten kunnen worden teruggebracht tot de angst voor uitsluiting, aldus Baumeister. Bijvoorbeeld de hinder die angst – in de vorm van zenuwachtigheid of erger – oplevert tijdens optredens of andere concentratie-eisende bezigheden, past goed in Baumeisters theorie. Angst is een interruptie-mechanisme dat dwingt tot het in ogenschouw nemen van actuele bedreigingen. Het menselijk gevoel van eigenwaarde is een belangrijk wapen tegen die angst. Verlaging van het gevoel van eigenwaarde is een uitermate pijnlijk psychisch proces.

Gevoel van eigenwaarde komt neer op de wetenschap aantrekkelijk te zijn voor andere mensen. De factoren die eigenwaarde beïnvloeden, zijn precies dezelfde als die waarmee groepen mensen beoordelen: fysieke aantrekkelijkheid, bijzondere vermogens, vriendelijkheid en moraliteit (het zich houden aan de regels van de groep). Als mensen een `laag' gevoel van eigenwaarde hebben, betekent dat overigens niet dat ze een negatief zelfbeeld hebben. Ze hebben namelijk vooral gebrek aan positieve opvattingen over zichzelf, ze hebben geen negatieve opvattingen. Verder kunnen ze hun eigen vermogens en aantrekkelijkheid veel realistischer inschatten dan mensen met een hoog gevoel voor eigenwaarde.

Een van Baumeisters belangrijkste `ontdekkingen' is dat niet de mensen met een lage eigenwaarde, maar juist mensen met een sterk gevoel van eigenwaarde het meest geneigd zijn tot geweld. Het hele idee dat bijvoorbeeld leden van jeugdbendes een zwak zelfbeeld zouden hebben is onzin, aldus Baumeister. Eigenlijk is het heel simpel: mensen met een te hoog gevoel voor eigenwaarde voelen zich eerder bedreigd door de woorden of de houding van anderen. Mensen die toch al een lage dunk van zichzelf hebben, durven niet eens geweld te gebruiken. Agressie is een methode om de hoge dunk die iemand van zichzelf heeft te handhaven, om de bedreiging van het zelfbeeld niet onder ogen te hoeven zien, aldus Baumeister in een uitvoerig artikel in Psychological Review (1996, p.5-33).

`Na al die studies van geweld was ik wel toe aan wat anders', zegt Baumeister tijdens zijn Nijmeegse college, in antwoord op een vraag waarom hij nu het verschil in seksuele beleving tussen mannen en vrouwen was gaan onderzoeken. Niettemin, na afloop wil hij best nader ingaan op het verband tussen geweld, anxiety, self-esteem, the sense of belonging en self-control.

Is het menselijk zelfbewustzijn werkelijk ontstaan ter bestrijding van de angst niet bij de groep te behoren?

Baumeister: ``Dat gaat te ver. Je moet eigenwaarde onderscheiden van het zelf. Eigenwaarde is de beoordeling van het zelf, niet het zelf zelf. Het zelf is moeilijk te definiëren, al is het in ieder geval een middel voor het organisme om keuzen te maken.

``Maar inderdaad, hoe hoger de eigenwaarde, des te lager de psychische angst. Ik geloof echter niet dat het gevoel van eigenwaarde evolutionair – cultureel of biologisch – erg belangrijk is. Het geeft een goed gevoel, maar verder heb je er weinig aan. Je prestaties worden er maar een heel klein beetje beter van. Het enige voordeel is dat mensen met hoge eigenwaarde vaker opnieuw iets proberen na een mislukking, en dat ze na traumatische gebeurtenissen sneller herstellen – omdat ze met die eigendunk over een bron van positieve gevoelen beschikken.

``Ergens bij horen is daarentegen wel evolutionair belangrijk. Als je alleen bent ben je kwetsbaar en je hebt minder kans om je voor te planten. Daarom voelen mensen de noodzaak bij anderen te horen. Alles wat te maken heeft met het verbreken van relaties geeft negatieve emoties. En alles wat te maken heeft met het aangaan of bevestigen van relaties geeft positieve emoties: trouwerijen, geboorten. `Niet alleen zijn' is een van de beste voorspellers van gelukkig zijn.''

Is het niet ironisch dat het gevoel voor eigenwaarde, dat toch een belangrijk onderdeel van het zelf vormt, een weerspiegeling is van de normen van de groep – ironisch in het licht van de hoge westerse idealen van individualisme?

``Nee hoor. Want conformisme is maar een van de vele strategieën om bij een groep te horen. Zeker als het gaat om vaardigheden is het juist goed om af te wijken, om goed te zijn in iets dat niemand anders kan en toch waardevol is. Als je in de jungle de enige bent die kan vissen, dan moet de groep je wel houden, zelfs wanneer je erg lelijk bent. In westerse cultuur wordt het juist aantrekkelijk gevonden om anders te zijn. Het is wel zo dat mensen met een hoog gevoel voor eigenwaarde door anderen juist minder aardig worden gevonden. Zonder dat die lui dat zelf merken overigens.''

Hoe onderhouden we dat gevoel van eigenwaarde?

``Op allerlei manieren, maar de meeste hebben te maken met onszelf voor de gek houden. Bijvoorbeeld door wel de eer van successen op te strijken, maar de schuld voor mislukkingen aan anderen te geven. Natuurlijk zijn we daarbij niet voortdurend bezig met de angst afgewezen te worden. Op een gegeven moment functioneert het zelfbeeld redelijk zelfstandig. Eigenwaarde is een verrassend constante eigenschap. Zelfs bij mensen met een instabiel gevoel van eigenwaarde zijn de fluctuaties niet erg groot.

``Waarom de een een hoog gevoel voor eigenwaarde heeft en een ander niet, is niet erg duidelijk. Het speelt in ieder geval mee of je in je jeugd uitgestoten werd of juist door iedereen aardig gevonden werd. Een collega van mij, Suzan Harder, zegt dat fysieke aantrekkelijkheid een cruciale rol speelt, maar een andere collega, Jennifer Cracker, ontdekte dat mensen met een hoge eigendunk vooral denken dat ze aantrekkelijk zijn. Als je hen laat `scoren' door een panel, blijken ze helemaal niet fraaier van uiterlijk dan een ander. En of de eigenwaarde afhankelijk is van je werkelijke prestaties is ook maar de vraag. Want als je ergens beter in wordt, ga je je ook weer meten met mensen op dàt niveau.''

De laatste decennia is de westerse samenleving gewelddadiger geworden, als we bijvoorbeeld kijken naar de misdaadcijfers. Heeft dat iets te maken met het feit dat gevoel voor eigenwaarde ook steeds belangrijker lijkt te worden?

``Tja, in Amerikaanse scholen worden zelfs lessen gegeven in self-esteem, maar ik weet niet of dat werkelijk leidt tot stijgende eigenwaarde. Het is wel zo dat gewelddadigheid samenhangt met een narcistische persoonlijkheid, die zich kenmerkt door instabiele hoge eigenwaarde. Narcisten vinden dat andere mensen hen moeten bewonderen en ze worden erg boos als dat niet gebeurt. Onlangs werd een onderzoek in de gevangenis gedaan. De gevangenen bleken ongeveer dezelfde scores voor eigenwaarde te hebben als universitaire studenten, maar hun narcisme was veel hoger. Dat wordt gemeten met standaard vragenformulieren, met stellingen als: `als ik zou regeren zou de wereld er veel beter uitzien' en `ik sta graag in het centrum van de belangstelling'.

``Meer dan met opgeblazen eigendunk heeft de stijging van het geweld te maken met een daling van de zelfcontrole, denk ik. Via de opvoeding kan er dan een verband zijn met het belang dat tegenwoordig aan eigenwaarde wordt gehecht. Als ouders veel belang hechten aan het gevoel voor eigenwaarde van hun kind dan zullen ze het waarschijnlijk minder bekritiseren, en vaker zijn zin geven. Hetgeen slecht is voor zijn zelfcontrole.

``Hoe minder zelfcontrole, des te meer geweld. Het is een nieuw onderzoeksgebied, maar het levert veel harde gegevens op. Ik zou dan ook tegen ouders en onderwijzers willen zeggen: vergeet die eigenwaarde, concentreer je op zelfcontrole. Dat doe je door duidelijke regels, met duidelijke bestraffing èn beloning. Zo internaliseer je de discipline. Vooral zelfcontrole moet je belonen. We hebben nu een dochter van anderhalf. Onlangs begon ze te huilen omdat ze eten wilde, terwijl we gasten hadden. Ik zei: ik zal je boven eten geven, maar dan moet je eerst stoppen met huilen. En dat deed ze! Het werkte. Onze gasten waren erg verbaasd. `Alle andere ouders die we kennen geven juist meer toe, naarmate de kinderen harder huilen', zeiden ze. Maar zo leer je geen zelfcontrole.

``Scholen en ouders doen minder aan discipline dan vroeger. Dat leidt tot minder zelfcontrole, en dus tot meer misdaad, meer gebroken huwelijken, meer verslaving, meer instabiele relaties. Je ziet het duidelijk bij kinderen uit eenoudergezinnen. Die zijn gemiddeld gewelddadiger dan anderen, ze doen het slechter op school, ze worden vaker gearresteerd, en ze verdienen later minder geld. Dat zijn echt harde gegeven hoor. En dat gebeurt niet omdat die alleenstaande ouders hun kinderen leren om slecht te zijn. Nee, er is gewoon minder controle. In eenoudergezinnen is er minder tijd voor toezicht.

``En inderdaad, dan kunnen kinderen een schuldgevoel krijgen als ze iets verkeerd doen. So what? Schuld en eigenwaarde zijn tegengestelden. Hoge eigenwaarde is goed voor het individu, ten koste van alle anderen. If you think you're great, good for you! Maar de anderen hebben te maken met je zelfingenomenheid. Schuld geeft je een rotgevoel, maar het is aanzienlijk beter voor de anderen: je zult meer delen, geleend geld terugbetalen, andere mensen niet lastig vallen. Een persoon zonder enig schuldgevoel en met een hoog gevoel van eigenwaarde is een narcistische psychopaat die anderen alleen maar gebruikt. Narcisten hebben dan ook zelden langdurige vriendschappen.''

Is dit het Kwaad, om een boektitel van u te citeren?

``Waarschijnlijk wel. Om echt slecht te zijn moet je wel anderen kwetsen en pijn doen, maar die kans is dan natuurlijk erg groot. `Slecht' en `kwaad' zijn natuurlijk waardeoordelen. Er bestaat geen absoluut kwaad. De psychologische vraag moet zijn: waarom doet iemand iets wat een ander beschouwt als `kwaad'. Wie een ander leed berokkent ziet die daad niet als `Kwaad'. Hooguit als een beetje slecht. En anders is het niet zijn schuld.

``In dat boek kom ik tot de conclusie dat er vier grote oorzaken zijn voor `kwaad', voor geweld en agressie. Ten eerste: het doel heiligt de middelen, om geld of seks te krijgen. Ten tweede: de bedreigde zelfwaan, waar ik net over sprak. Ten derde: idealisme. De wereld moet een betere plek worden en dus moet er geweld gebruikt worden. Dat lijkt op de eerste: het doel heiligt de middelen. Maar het is toch anders omdat het eigen doel zo verabsoluteerd wordt. En ten vierde: sadisme. Dat komt niet vaak voor, mensen die echt plezier in het geweld zelf hebben, maar er zijn genoeg voorbeelden van.

``Er zijn dus veel motieven, maar meestal houden we ons in. We worden misschien wel boos, maar we pakken geen pistool. Dat is het belang van zelfcontrole. Alleen bij idealisme draagt zelfcontrole juist bij aan de gewelddadigheid: het is een heilig moeten.

``Dat zelfcontrole zo'n centrale rol speelt blijkt ook uit het gegeven dat geweld zo vaak samengaat met alcoholgebruik. Alcohol vermindert zelfcontrole over de hele linie. Alcohol vermindert het toezicht op je handelen, en zonder toezicht geen zelfcontrole.''