Big Brother op IJsland

Op IJsland is de `uitverkoop van een heel volk aan een Amerikaans bedrijf' begonnen. Het parlement heeft zijn goedkeuring gegeven, maar de vraag is of de bevolking meewerkt.

OP 17 DECEMBER vorig jaar nam het IJslandse parlement een wet aan die een uniek wetenschappelijk project mogelijk maakt. De wet voorziet in de oprichting van een centrale databank waarin medische gegevens van de gehele IJslandse bevolking, circa 270.000 mensen, worden opgeslagen. Daarnaast wordt de databank gevoed met genealogische gegevens die in IJsland, dank zij de archieven van de Lutherse staatskerk, ruim twee eeuwen teruggaan. Het bedrijf deCODE Genetics Inc. krijgt twaalf jaar de exclusieve gebruiksrechten van deze databank voor het verrichten van genetisch onderzoek naar twaalf veel voorkomende ziekten. De Zwitserse geneesmiddelenfabrikant Hoffman La Roche steekt de komende vijf jaar 200 miljoen dollar in het project.

Gudmunder Björnsson, voorzitter van de IJslandse Medische Vereniging (IJMV), de tegenhanger van de Nederlandse KNMG: ``De ethische commissie van de IJMV heeft haar aangesloten artsen geadviseerd geen medewerking te verlenen. De regering heeft niet naar onze argumenten willen luisteren.'' Het ministerie berust in eventueel artsenverzet: ``Als artsen zich op hun eed beroepen en medewerking weigeren, zullen we uiteraard geen medewerking kunnen afdwingen'', zegt Sigurdir Gudmunsson, directeur-generaal voor de volksgezondheid. ``Het project kan daardoor mislukken.''

amerikaanse fondsen

DeCODE is een biotechnologische bedrijf dat is opgericht door drie IJslandse medische specialisten. Eén van hen is de huidige directeur Kári Stefansson, een geneticus die tot voor enkele jaren aan de universiteit in Harvard werkte. Het bedrijf officieel gevestigd in de Amerikaanse staat Delaware, trok kapitaal aan van vijf Amerikaanse venture-fondsen. De raad van bestuur bestaat behalve uit Stefansson en een IJslandse zakenman uit vijf vertegenwoordigers van deze fondsen. De IJslandse vestiging van deCODE, waar inmiddels ruim 200 mensen werken, is voor 100 procent eigendom van Big Brother uit Delaware, zoals de tegenstanders zeggen.

Kári Stefansson is de bedenker en motor achter het idee een grote databank met medische en de genealogische gegevens van alle IJslanders te maken, en die te gebruiken voor onderzoek naar genen die van belang zijn bij het ontstaan van ziekten. De IJslanders stammen af van enkele duizenden Vikings die vanaf 874 binnen een tijdsbestek van enkele tientallen jaren uit Noorwegen naar IJsland emigreerden. Daardoor beschikken alle IJslanders over een relatief homogeen DNA-pakket, wat het opsporen van een ziekteveroorzakend gen temidden van de ongeveer 80.000 menselijke genen vergemakkelijkt.

In maart, nauwelijks twee maanden na het contract tussen Roche en deCODE tot stand kwam, diende de regering een wetsontwerp voor de oprichting van de databank in. Meteen begon een heftig nationaal debat waarbij Kári Stefansson een kostbaar pr-offensief leidde. Björnsson van de artsenvereniging: ``Niet de regering maar hij voerde de strijd, en de regering wilde niet naar ons luisteren.'' Premier Oddson, altijd goed voor een bon mot, liet zich ontvallen dat het ``heel aardig zou zijn als men het gen zou vinden dat verantwoordelijk is voor al het geworstel en geruzie dat vooruitgang in dit land zo vaak heeft verhinderd''.

Het is dus oorlog in IJsland, bevestigt een psycholoog in Reykjavik, die zijn naam liever niet vermeld wil zien. ``Ik noteer bepaalde medische gegevens van mijn patiënten niet langer in de ziekenhuiscomputer, maar op mijn eigen PC. Ik ken meer artsen die nu een dubbele boekhouding voeren.''

Directeur-generaal voor de Volksgezondheid Sigmundir Gudmunsson geeft toe dat er nog steeds kritiek mogelijk is op de wet. Daarin werd bijvoorbeedl vastgelegd dat deCODE het alleenrecht heeft op de commerciële exploitatie van de databank met genetische gegevens en dat pas over tien jaar een revisie mag plaatsvinden. Toch werd niet alle kritiek in de wind geslagen. Zo is bepaald dat de databank in IJsland gevestigd moet blijven en dat niet de resulterende genetische gegevens (die bewaart deCODE apart) maar wel de genealogische en medische (inclusief bloedmonsters waar DNA uit wordt geïsoleerd) gegevens in de databank worden opgeslagen. Ook is afgezien van de oorspronkelijk voorgenomen wettelijke verplichting voor ziekenhuizen en gezondheidscentra om weefsel van patiënten voor onderzoek aan deCODE af te staan (sinds de jaren dertig bewaren IJslandse ziekenhuizen weefsel van alle behandelde patiënten).

Het debat gaat, nationaal en internationaal, voort over vijf belangrijke thema's: bescherming van de persooonlijke gegevens, de wijze waarop de IJslanders toestemming wordt gevraagd mee te werken, toegang tot de databank door derden, handhaving van ethische regels en tenslotte als `hardste noot': het monopolie voor deCODE.

In de wet is bepaald dat de medische en genealogische gegevens van een persoon onder een codenummer in de deCODE-computers worden opgenomen. De ontstane code mag volgens de wet niet meer decodeerbaar zijn, maar deskundigen zeggen dat de beoogde methode geen privacy-garantie is omdat in IJsland, waar iedereen iedereen kent, de combinatie van enkele gegevens gemakkelijk identificatie mogelijk maakt. De Data Protection Commissioners van de vijftien EU-landen (waaronder de voorzitter van de Nederlandse Registratiekamer) alsmede Noorwegen verklaarden op 18 september vorig jaar dat het gebruik van een code `in geen geval voldoende is om anonimiteit veilig te stellen'.

informed consent

De wet bepaalt dat de IJslanders binnen zes maanden na het verlenen van de vergunning aan deCODE (wat nog moet gebeuren) kunnen melden dat ze niet meedoen. Na de termijn van zes maanden kan een persoon ook nog aangeven dat nieuwe gegevens niet meer mogen worden toegevoegd, maar de reeds in de deCODE-computers ingevoerde gegevens blijven gehandhaafd. Gudmunsson: ``Ik erken dat deze regeling niet voldoet aan de vereisten van het klassieke vrije en persoonlijke informed consent, maar laten we redelijk blijven: er worden ook nu al talrijke medische studies verricht zonder dat patiënten om instemming is gevraagd. Als we de klassieke methode hadden gekozen, en iedereen tevoren om toestemming hadden gevraagd, zou het hele project wellicht uit de bocht zijn gevlogen. We hebben een middenweg gekozen door meerdere beschermende schuttingen op te trekken. Chef-dokters in hospitalen, ethische principes enz. zie ik als de bewakers van die schuttingen.''

En dan de ethische aspecten. In de wet is bepaald dat er een speciale commissie komt die moet toezien op de ethische aspecten van het deCODE-project. De IJslandse Data Protection Commission moet regels opstellen voor de opzet van de centrale databank en vervolgens toezien op het gebruik daarvan door deCODE. Dat is een herculische opgave voor een commissie die bestaat uit vijf deskundigen van allerlei disciplines die hun werk in deeltijd verrichten, bijgestaan door één medewerker. De commissie heeft al moeten constateren dat haar kritiek over de gebrekkige bescherming van persoonsgegevens en de even ontoereikende informed consent-regeling door de regering zonder gevolg bleef. Jón Olafsson, een van de leden van de commissie: ``Wij zullen ons houden aan de relevante Europese conventies van de Raad van Europa in Straatsburg en aan de EU-richtlijnen waaraan IJsland zich moet houden als lid van de Europese Economische Ruimte (EER, de vijftien EU-landen alsmede Noorwegen en IJsland).'' Het kan betekenen dat de IJslandse kwestie uiteindelijk voor het Europese Hof in Straatsburg komt.

kritiek

Talrijke buitenlandse deskundigen, vooral in de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Scandinavië hebben scherpe kritiek geuit op de wet. Zo schreef R.C. Lewontin, hoogleraar biologie in Harvard en lid van de (Amerikaanse) Council on Responsible Genetics op 23 januari jl.in de New York Times: ``De conversie van de medische en genetische status van de gehele bevolking in een instrument tot profijt van een enkele onderneming wordt gekenmerkt door schaamteloos politiek cynisme.''

De IJslandse overheid blijft inmiddels optimistisch. Topambtenaar Gudmunsson: ``We praten in IJsland al twintig jaar over het digitaliseren van de medische gegevens. Het deCODE-project was de enige realistische mogelijkheid om dat te verwezenlijken. De centrale databank kan op termijn een belangrijk instrument voor de volksgezondheid zijn.'' Andere medische onderzoekers kunnen volgens Gudmunsson van de databank gebruik maken. ``Daarover zullen ze onderhandelingen moeten voeren.'' Maar deCODE krijgt feitelijk vetorecht als `financiële belangen in het geding zijn'. ``Dat is een tamelijk ernstig probleem,''geeft Gudmunsson toe. ``Afgelopen winter hebben we geprobeerd dat anders te regelen, maar dat heeft niets opgeleverd.''

Misschien de pikantste kritiek kwam de afgelopen maanden van een van de twee andere mede-oprichters van deCODE, Ernir Snorrason. Deze IJslandse neuroloog annex zakenman — hij bezit een succesvol medisch software bedrijf (Neural Analysis) — vindt de centrale database van zijn compaan Kári Stefansson ``onnodig, een aanval op de mensenrechten en een gevaar voor deCODE zelf''. Kári heeft alleen maar economische motieven, zei Snorrason in een interview met een IJslandse krant. ``Hij wil concurrentie uitsluiten. En als de aandelen van deCODE worden verkocht, wonen de eigenaren over de hele wereld verspreid.''

Dat is een onverdraaglijke gedachte voor tien IJslandse artsen die in een open brief aan enkele Amerikaanse eigenaars van deCODE schreven: ``Waardevolle en vitale informatie over onze hele natie kan feitelijk als elke andere waar op Wall Street worden verhandeld.'' Dat te voorkomen is veel IJslanderse artsen een oorlog waard.