`Oplossing zal veel geld kosten'

Twee van de drie juridische bommen onder de varkenswet kwamen dinsdag tot ontploffing. Welke oplossing minister Apotheker van Landbouw ook bedenkt, zij zal veel tijd en geld vergen, menen juristen.

Minister Apotheker (Landbouw) zit in de tang. Om uit de impasse te komen die is ontstaan na de rechterlijke uitspraak van afgelopen dinsdag, die de inkrimping van de varkensstapel voorlopig stopzet, zal hij diep in de buidel moeten tasten om varkensboeren schadeloos te stellen. Schattingen over de totale schade variëren al naar gelang de gekozen `oplossing' van honderden miljoenen tot enkele miljarden guldens.

Volgens Willem Bruil, jurist bij het Instituut voor Agrarisch Recht in Wageningen, heeft Apotheker drie mogelijkheden. Hij kan de wet intrekken, de wet door laten gaan en een schaderegeling maken óf de gedwongen inkrimping uit de wet halen en de inmiddels geleden schade vergoeden. ,,Alle opties kosten enorm veel tijd - en ongetwijfeld een heleboel geld'', zegt Bruil.

Het verbaast hem dat de juristen van het ministerie zo lang hebben vastgehouden aan het niet toestaan van een schadevergoeding. ,,Er zitten daar een heleboel goede juristen, maar ze blijven, alle kritiek van de afgelopen jaren ten spijt, overtuigd van hun gelijk. Althans, naar buiten toe.''

De juridische weg van de Wet Herstructurering Varkenshouderij genomen heeft, is alles behalve geplaveid geweest. Het begon toen voormalig minister Van Aartsen in de zomer van 1997 uit Brussel terugkwam met de mededeling dat het doel van de wet niet langer een inkrimping van de varkensstapel, maar een poging het milieu te ontzien moest zijn. Van Aartsen kwam met deze ,,opmerkelijke switch'' (Bruil), omdat een `regulerende' varkenswet wegens het verbod op marktordening geen doorgang mocht vinden. Daarmee werd de eerste potentiële bom onder de houdbaarheid van de wet gelegd.

De Raad van State, het overheidsadviesorgaan inzake wetgeving, kwam in november van datzelfde jaar met een advies over de wet. De kritiekpunten over het ontbreken van een schadevergoeding voor de zogenoemde latente rechten (die boeren hebben op een latere uitbreiding van hun varkensstapel) werd door het kabinet terzijde geschoven. Dat was bom nummer twee.

Het daaropvolgende debat in de Tweede kamer ging nauwelijks over de schadevergoeding. In de Eerste Kamer daarentegen was de vergoeding voor de afgenomen rechten, of liever gezegd het uitblijven daarvan, het hoofdonderwerp van het debat. En dan niet alleen de latente rechten, maar ook de rechten waarvoor al varkens op stal stonden.

Nu geven de senatoren van twee van de drie coalitiepartijen (PvdA en D66) toe dat ze gezwicht zijn voor coalitiebelangen. Geen jurist buiten die van het ministerie geloofde in de wet. Bom nummer drie.

Twee van de drie bommen, die over de schadevergoeding, zijn deze week tot ontploffing gekomen. De schade is enorm, het hele stelsel van varkensrechten staat op de helling. ,,Formeel bestaan die rechten nu niet meer. De hoofdstukken waarin de techniek van varkensrechten en het afnemen daarvan beschreven staan, zijn door de rechter buiten werking gesteld'', zegt Bruil.

De klap van de derde bom, door Van Aarsten zelf gelegd door zijn switch van regulering naar milieu, zal zo mogelijk nog groter zijn. De vakbonds-juristen trachten aan te tonen dat het door de overheid inderhaast gestelde milieudoel niet overeind te houden is.

Met behulp van onder meer cijfers van het CBS stellen zij dat de milieudoelen al ten dele zijn gehaald - en dat daarmee het belangrijkste argument voor de inkrimping van de varkensstapel verdwenen is.

Mocht de rechter ook die claim honoreren, dan is het ministerie weer terug bij af. Sterker nog, dan zal er een schadevergoeding moeten worden betaald én mogen de boeren weer gewoon uitbreiden.