Spellen en psalmen

Wie herinneringen wil ophalen aan spelletjes uit zijn jeugd, moet naar de expositie over de historie van het bordspel in Hoorn. Er is van alles te zien, van Electro tot homo-Monopoly.

Het feest der herkenning' is de leuze van het Museum van de Twintigste Eeuw in het oude Hollandse stadje Hoorn. En inderdaad. Dat speelbord met die vreemde clowntjes komt wel erg bekend voor, maar wat is het ook al weer? Jumbolino, zo blijkt even later op de tentoonstelling Spelen met spellen, expositie over de geschiedenis van het bordspel, die de bovenste verdieping van het museum aan de Bierkade beslaat. We zijn niet de enige bezoekers met opwellende herinneringen. `Oh ja, Electro!' klinkt het elders tussen de kasten. En: `Hadden wij thuis nu ook zo'n Ganzenbord, of toch anders?'

Op een absurd groot bord spelen ouders met kinderen Mens-erger-je-niet. Ook Vier-op-een-rij en Boter-kaas-en-eieren staan in reusachtige uitvoering opgesteld. Spelletjes bieden geborgenheid, competitie en gelegenheid voor hebzucht en gokzucht, aldus een van de teksten op de tentoonstelling. Spellen zijn `menselijk, dus onveranderlijk, onverbeterlijk, onvermijdelijk'. Diepzinnig of pretentieus is de tentoonstelling niet. Er zijn wel veel spellen te zien, maar de toelichtingen zijn karig. Bij vrijwel geen enkel spel wordt uitgelegd wat de spelregels zijn, wat vooral bij de oudere spelen jammer is. Want het klok-en-hamer-spel mag dan bijna een hele vitrinekast vullen, maar wat is het eigenlijk? Een kansspel, zo komen we te weten. Tja. En wat moest je doen in het Jeu de triangle? Wat behelsde Mon cousin Tireliboudin. Enlevez-lui la tête, n'y perdre pas la vôtre?

Maar dwalen langs uitstalkasten vol spellen is al leuk genoeg: Mens-erger-je-niet in vele uitvoeringen (o.a. met de dertig jaar geleden revolutionaire pop-o-matic: een klikbare plastic bol met daarin een dobbelsteen, zodat je kon `gooien' zonder dat de dobbelsteen van tafel viel), diverse Ganzenborden, De school gaat uit (1964), Scrabble in braille, Russisch, Arabisch etc., het Bonanza-spel, Stratego, Nederland herrijst, een bruggenbouwspel (1946), Nederland op walvisvaart, het legendarische Blaasvoetbal, enzovoorts. Zelfs blijkt er een homoversie van Monopoly te bestaan, in een driehoekige roze doos. In plaats van stations heeft deze versie pisbakken.

De tentoonstelling is gemaakt in nauwe samenwerking met spellenuitgever Jumbo en de aan Jumbo gelieerde Nederlandse Spellenfabriek, die vlakbij Hoorn staat. De tentoonstelling maakt zelfs enigszins de indruk van een oud fabrieksmuseum, door het vele oude reclamemateriaal van Jumbo en sommige nogal antiek overkomende teksten (zoals: `Ook de Chinezen deden spellen, hun liefde voor gokken is bekend'). Op zichzelf geeft dat niks, maar het is jammer dat er van de modernere spellen vrijwel alleen Jumbo-spellen worden getoond. Dus geen Barricade, Rummikub, Memory of Jenga. En ook niet het recente, razend populaire Kolonisten van Catan. Maar ja, die laatste omissie is begrijpelijk, want dat succes-spel werd indertijd wel aan Jumbo aangeboden, maar afgewezen.

Over een paar spelletjes wordt wat meer informatie gegeven. Zo lezen we dat de dobbelsteen volgens de Griekse tragedieschrijver Sophocles zou zijn uitgevonden door de Griekse held Palamedes uit de Trojaanse oorlog (die overigens ook het alfabet, het muntgeld èn het eten op regelmatige tijden zou hebben uitgevonden). En het dominospel zou zijn uitgevonden door twee monniken van het Benedictijnse klooster Monte Cassino. Als ze het stiekem speelden, zongen ze tegelijkertijd psalm 110: dixit Dominus Domino meo - om geen argwaan te wekken. Of de keuze voor juist die psalm verband houdt met het oorlogszuchtige Hij houdt gericht onder de heidenen, hoopt lijken op, verplettert hoofden op het wijde veld aan het slot van psalm 110, vermeldt de tekst op de tentoonstelling overigens niet, evenmin als uit welke tijd de anekdote stamt.

Wie meer wil weten over de geschiedenis en regels van spelletjes moet zich haasten naar een van de vele ramsj-boekenwinkels. Want daar ligt nu voor een gulden of vijftien het schitterende - indertijd ook door Jumbo gesponsorde - boek Aan zet! Bord- en tafelspelletjes uit de hele wereld uit 1994. De oudste dobbelstenen stammen uit Ur, in Sumerië (ca.2500 v. Chr.), zo blijkt uit dat boek. En domino is waarschijnlijk in de zestiende eeuw in China uitgevonden. In 1801 wordt domino in Engeland beschreven als nieuwigheid. En als `een zeer kinderachtige sport'.

Spelen met spellen. In het Museum van de Twintigste Eeuw (Bierkade 4, Hoorn, tel. 0229-214001). T/m 20 juni. Geopend di t/m zo 10-17 uur. Toegang 4-16 jaar, CJP, 65+ ƒ4, volwassenen ƒ5. MJK gratis.