Hoe het is om zwart te zijn in witte stad Londen

De Londense politie heeft het onderzoek naar de moord op een zwarte tiener verprutst, oordeelde een onderzoek. Intussen graaft ook de Britse natie in haar ziel.

Na afloop van de voorstelling in het Theatre Royal, een rood-met-gouden bonbondoosje in het oosten van Londen, werd eerst een minuut stilte gehouden. Daarna klonk wat het ongemakkelijkste applaus van het toneelseizoen moet zijn geweest.

Het was een bijzonder stuk en een bijzondere dag. The Colour of Justice is een reconstructie van de hoorzittingen over de racistische moord op de zwarte tiener Stephen Lawrence, in 1993. Zijn moordenaars lopen nog steeds vrij rond, hoewel iedereen inmiddels weet hoe de vermoedelijke daders heten sinds The Daily Mail hun foto's onder de kop `Moordenaars!' op de voorpagina zette. Gisteren werd ook het officiële verslag van die hoorzittingen gepubliceerd, dat uitlegt waarom zij nog vrij zijn: de agenten die de opsporing leidden waren in meerderheid incompetent en het Londense korps als geheel is racistisch – is het niet openlijk, dan toch onbewust. De regering zei ,,beschaamd'' te zijn en beloofde een radicale hervorming van de politie en de rest van de publieke sector om racisme ,,onomkeerbaar'' uit te roeien. Het `Lawrence-rapport' kan bovendien een ,,waterscheiding voor de rassenverhoudingen in de samenleving als geheel betekenen'', zei minister Straw (Binnenlandse Zaken).

Vanaf vandaag gaan politie, justitie, de openbare gezondheidszorg, de immigratiedienst en het leger zeer diep in hun ziel graven, zeggen ze. Zo'n 450 Britse burgers, merendeels blank en merendeels welgesteld, keken vanuit hun theaterloge gisteravond al in de spiegel. Het had tweeëneenhalf uur oersaai toneel kunnen worden – advocaten, getuigen en een bebrilde voorzitter onder tl-licht in een rotsvaste mise-en-scène. Het werd een huiveringwekkende zoektocht naar de vraag wat het is om zwart te zijn in een witte stad die zich graag laat voorstaan op zijn multiculturele Schwung.

,,Wij Britten zien onszelf graag als tolerant en beschaafd, en we zijn trots dat het racisme hier niet zo groot is als in de Verenigde Staten'', zegt Anne Chisholm, een 58-jarige schrijfster, na afloop. ,,De zaak-Lawrence toont aan dat hier wel degelijk een allesdoordringend racisme is, dat het recht en de samenleving vergiftigt. Het wordt vaak niet uitgesproken, maar dat maakt het niet minder schokkend.''

De zaak-Lawrence – zowel het gisteren verschenen rapport als het toneelstuk, dat uitsluitend letterlijke teksten uit de hoorzittingen bevat – is een litanie van politieblunders, nalatigheid, ongevoeligheid tegenover de familie van het slachtoffer, selectief geheugenverlies, kwijtgeraakte documenten, gemiste kansen voor arrestaties en mogelijk ook corruptie.

Zo kon het gebeuren dat een zwarte kroongetuige aanvankelijk voor een verdachte werd gehouden. Zo bleven inspecteurs categorisch weigeren de zaak als een racistische moord te zien, zelfs toen een wekenlange inkijk-operatie de vijf hoofdverdachten ontmaskerde als rabiate nigger-haters die routineus met kapmessen onder hun kleding op straat gingen. ,,U zegt `racisme', ik zeg alleen `bloody-minded geweld', aldus één inspecteur.

Intussen mag het een kleine aardverschuiving heten dat de politie erkent racistisch te zijn. Dat geldt ook voor de burgers in het Theatre Royal. Zij geloven dat de zaak-Lawrence een heilzaam effect heeft op de samenleving, om te beginnen doordat zij hun eigen vooroordelen scherper zien. Is mijn Pakistaanse buurt-kruidenier een afzetter omdat hij een Pakistaan is of omdat hij een kruidenier is? Waarom vraag ik me af hoe die zwarte meneer in die BMW zijn geld heeft verdiend? Waarom hoop ik dat ik niet die zwarte en wel die witte vroedvrouw krijg? Zulke vragen durft de Britse middenklasse zichzelf makkelijker te stellen dan vroeger. ,,Racisme is vaak een reflex, en je schaamt je helemaal rot als het je overkomt'', zegt een 70-jarige man in het theater die anoniem wil blijven. ,,Ik zal nooit vergeten dat ik een jaar of tien geleden een onderhoudsmonteur bestelde voor het computercentrum waar ik werkte. Toen er een zwarte man verscheen, was mijn eerste reactie: er is een vergissing in het spel.'' Hij gelooft dat de samenleving verandert. ,,Maar ik weet niet of het voor de zwarte gemeenschap snel genoeg gaat.''

Sommige commentatoren vrezen dat de zaak-Lawrence het racisme alleen ondergronds drijft en een schijncultuur van politieke correctheid vestigt. Eén krant, The Guardian, suggereerde gisteren met een defaitistische voorpagina over de `aanhoudende rassenmoorden' van de jaren '90 dat er helemaal nooit iets verandert. Anderen, onder wie hoge zwarte politie-officieren, wijzen op de dalende misdaadcijfers en de verbeteringen bij de politie sinds de moord op Lawrence. Zij zien in de openbare schuldbekentenis van hun hoofdcommissaris, Sir Paul Condon, een een serieuze poging om het verspeelde vertrouwen van de zwarte gemeenschap te herwinnen – niet alleen over racistisch geweld en racisme bij de politie, maar wegens de ,,disproportioneel hoge misdaad'' waarvan zij in het algemeen slachtoffer is.

www.official-documents.co.uk/document/cm42/4262/sli-00.htm

The Colour of Justice; t/m 27/2 in: Theatre Royal, Gerry Rafles Square, Startford East, E15; inl. +44 (0) 181 534 0310; 3 t/m 13 maart in: Victoria Palace Theatre, Victoria Street, W1; inl. +44 (0) 171 834 1317.