`Dit land is géén bananenrepubliek'

Oostenrijk is begonnen met het teruggeven van kunst die na de oorlog door de staat is `afgeperst'. ,,Ik heb altijd geweigerd op vragen over verarming van de Oostenrijkse musea in te gaan'', zegt Elisabeth Gehrer, de minister die de musea in haar portefeuille heeft.

,,Wij willen géén geroofde of afgeperste kunstwerken in onze musea'', zegt de Oostenrijkse minister van onderwijs, Elisabeth Gehrer, beslist. ,,Het is aan het einde van deze eeuw hoogste tijd om schoon schip te maken. Natuurlijk kunnen we het gedane onrecht niet meer goed maken maar we kunnen wel voor iets meer rechtvaardigheid zorgen.'' De minister, die ook musea in haar portefeuille heeft, heeft bekend gemaakt dat Oostenrijk 250 kunstwerken en waardevolle objecten zoals porselein en wapens aan de familie Rothschild terug zal geven. De overlevenden van de familie werden in de jaren vijftig gedwongen Oostenrijk deze kunstwerken te `schenken'. Begin vorig jaar onthulde de Weense krant Der Standard dat Oostenrijk na 1945 door de nazi's geroofde kunstwerken weliswaar teruggaf maar dat de overlevenden of erfgenamen als ze - om begrijpelijke redenen - niet meer in Oostenrijk wilden leven, een deel van hun verzameling meteen weer moesten afstaan. In ruil daarvoor kregen ze toestemming om de rest, die als `nationaal erfgoed' werd beschouwd, uit te voeren. Gehrer, die al een grootscheeps onderzoek in musea en archieven naar nazi-roofkunst of onder verdachte omstandigheden aangekochte bezittingen had aangekondigd, breidde na deze onthullingen de te onderzoeken periode uit tot 1955. Zij beloofde ook afgeperste kunst te restitueren. De familie Rothschild is de eerste wier claims zijn gehonoreerd.

Gehrer heeft, ondanks de weinig enthousiaste reacties van de directeuren van de musea, binnen één jaar haar belofte waargemaakt. Op de vraag hoe haar dat is gelukt - de Oostenrijkse bureaucratie beheerst de kunst van tegenwerken en vertragen tot in de puntjes - kijkt ze verbaasd. ,,Ik heb opdracht gegeven dat onderzoek zorgvuldig en snel te verrichten'', zegt ze en het is duidelijk dat het idee dat iemand een door haar verstrekte opdracht niet zou kunnen uitvoeren bij de minister nog niet is opgekomen. Het onderzoek is nog niet volledig afgerond. Gehrer schat dat de musea intussen 90 procent van hun bestand hebben geïnventariseerd. Nu wordt nog het materiaal in archieven en depots doorzocht maar de werkelijk kostbare objecten zijn al in kaart gebracht. ,,Als er nog verdachte objecten worden gevonden waarvan de eigenaren niet meer zijn vast te stellen, zullen we de joodse gemeenschap inschakelen. De kunstwerken zullen worden geveild.''

De wet om onder verdachte omstandigheden verworven kunst terug te geven werd in november vorig jaar aangenomen. Hoewel Oostenrijk het eerste land ter wereld is dat de restitutie van roofkunst wettelijk heeft geregeld was het een weinig feestelijk moment. Geen speeches, geen verklaringen. Een gevolg van het Oostenrijkse onbehagen ten opzichte van zijn verleden? ,,Er is natuurlijk geen enkel reden voor euforie over deze wet'', vindt Gehrer. Maar dat blijkt niet de enige reden voor terughoudendheid. ,,De regering heeft er alles aan gedaan om de discussie zakelijk te houden. Ik heb altijd geweigerd op vragen over een dreigende verarming van de Oostenrijkse musea in te gaan. Dat is een politieke valstrik die wij absoluut wilden vermijden. Kijk maar naar wat er in Zwitserland gebeurde. De discussies over het roofgoud maakten ook heel onaangename ontwikkelingen los.'' Was de regering bang dat het antisemitisme aangewakkerd zou kunnen worden? ,,Ja, als je over de waarde van de kunstwerken gaat praten kun je niet voorkomen dat er nijd ontstaat en wij hebben een oppositiepartij (Gehrer bedoelt de extreem rechtse FPÖ van Jörg Haider, KJ) die raad weet met zulke gevoelens. Ons standpunt was: wij hebben deze kunstwerken destijds achtergehouden en nu worden ze aan de rechtmatige eigenaren terug gegeven. De waarde van de objecten staat niet ter discussie.''

Aanleiding voor het Oostenrijkse zelfonderzoek was het beslag dat de New-Yorkse douane in januari 1998 op twee doeken van de schilder Egon Schiele (1890-1918) legde. De schilderijen Tote Stadt (1911) en Wally (1912) - behorend tot de collectie Leopold die in bezit is van de Oostenrijkse staat - werden na een expositie in het Museum of Modern Art (MoMA) door nazaten van Oostenrijkse joden geclaimd en bevinden zich sindsdien in New York. Gehrer is niet te spreken over de juridische gang van zaken in de VS. ,,Oostenrijk is géén bananenrepubliek. Het is een rechtsstaat, dat moeten ook de Amerikanen begrijpen, zei ik tegen de Amerikaanse onderminister Stuart Eizenstatt'', aldus Gehrer. Zij begrijpt niet waarom er van de zaak zo een slepende kwestie wordt gemaakt. ,,Wij hebben de keten van eigenaren achterhaald en aangetoond dat deze aankopen rechtmatig waren, dat er van verdachte omstandigheden geen sprake kan zijn. De doeken zijn bezit van de Oostenrijkse staat en als er claims op zijn moeten deze door een Oostenrijkse rechtbank worden getoetst. De stichting Leopold heeft een verklaring afgelegd dat ze het argument van verjaring niet in het spel zal brengen. Ik begrijp werkelijk niet wat ze nog meer willen! In ieder geval gaat er voorlopig geen enkel Oostenrijks kunstwerk meer naar de VS. Ik peins er niet over.'' Gehrer is ook verontwaardigd over voorstellen tot een schikking. ,,Ik vind dat krankzinnig. Of de erfgenamen kunnen hun aanspraken hard maken, dan moeten ze de schilderijen krijgen. Kunnen ze dat niet, dan hebben ze nergens recht op. Ik ga toch zeker geen belastinggelden uitgeven om mensen over te halen van claims af te zien die niet eens door een rechter zijn onderzocht!''

De aanspraken op een aantal schilderijen van Gustav Klimt (1862-1918) door de erven Bloch-Bauer zijn het volgende agendapunt van de minister. Alles wijst er op dat ook deze claims gegrond zullen worden verklaard. Der Standard kopte al met `Adieu, Adele' - het kostbaatste kunstwerk is een portret van Adele Bloch-Bauer dat op 50 miljoen gulden wordt geschat. Gehrer zal op 18 maart haar beslissing bekend maken.