KERN VAN CYGNUS A LIJKT OP EEN STER IN WORDING

Nieuwe infraroodwaarnemingen hebben in het centrum van Cygnus A, een radiosterrenstelsel op een afstand van ongeveer 750 miljoen lichtjaar van de aarde, een opmerkelijke X-vormige structuur aan het licht gebracht. De structuur lijkt verrassend veel op de aanzienlijk kleinere X-vormige structuren die vaak worden waargenomen bij sterren in ons melkwegstelsel die zich nog in het stadium van wording bevinden. De structuur werd ontdekt door een groep Britse astronomen tijdens waarnemingen met de Near-Infrared Camera and Multi-Object Spectrograph (NICMOS) aan boord van de Hubble Space Telescope.

Cygnus A is de sterkste bron van radiostraling in onze buurt en het enige sterrenstelsel waarvan de intensiteit op radiogolflengten vergelijkbaar is met die van de op veel grotere afstanden staande quasars. Vele astronomen denken dat radiosterrenstelsels en quasars in feite gelijksoortige objecten zijn die onder een verschillende hoek worden gezien. Bij een quasar zouden we (vrijwel) `loodrecht' op de schijf van het stelsel kijken, waardoor zich vooral de extreem heldere kern in het centrum manifesteert. Bij een radiostelsel zouden we meer tegen de `zijkant' van de schijf van het stelsel aankijken, waardoor de heldere kern aan het oog wordt onttrokken.

Dankzij de grote beeldscherpte van Hubble's infraroodcamera hebben Britse astronomen nu nieuwe details in Cygnus A kunnen waarnemen. Zo blijkt het centrum in het infrarood te worden gedomineerd door een heldere puntbron: dit zou de quasarachtige kern kunnen zijn die door het absorberende stof in de schijf van het stelsel heen schemert. De puntbron bevindt zich in het centrum van een X-vormige structuur, die de astronomen zien als de wanden van een dubbele, holle kegel (een soort diabolo) die door de quasar van binnenuit worden verlicht.

Deze dubbele kegel lijkt veel op die welke, zij het op een veel kleinere schaal, wordt gezien rond jonge sterren in ons melkwegstelsel. Zulke sterren zijn gewoonlijk omringd door een roterende schijf van gas en stof die hun ontstaan - uit dit gas en stof - aan het oog onttrekt. Tijdens dit ontstaansproces worden er loodrecht op de schijf ook min of meer kegelvormige holten in het omringende materiaal geblazen. Volgens de Britse astronomen zou dit scenario ook bij Cygnus A kunnen gelden: de centrale quasar (mogelijk een zwart gat) zou in de omringende schijf in twee richtingen holten blazen. Wat er precies `blaast' is nog niet duidelijk. Zowel geïoniseerde gassen en plasma's als straling zouden hier aan het werk kunnen zijn, zo verduidelijken de astronomen in de Astrophysical Journal Letters van vandaag.

(George Beekman)