Een expositie als een opgehangen boek

Al bijna een jaar loopt in Rotterdamse musea en culturele instellingen de manifestatie `South African Seasons'. Vooral in het Nederlands Architectuurinstituut (NAi), de initiatiefnemer van de manifestatie, is Zuid-Afrika het onderwerp geweest van een flink aantal tentoonstellingen en lezingen. Ze moesten, aldus een toelichting, een beeld geven van de Zuid-Afrikaanse architectuur `als integraal onderdeel van de politieke, sociale en culturele context van het land'.

Door het versnipperde karakter wist de manifestatie tot nu toe nog niet veel aandacht te trekken. Alleen de schilderingen van Zuid-Afrikaanse kunstenaars op de kolommen van de galerij van het Instituutsgebouw baarden opzien, vanwege de rechtszaak die de Nederlandse kunstenaar Peter Struycken hierom tegen het NAi begon. Struycken vond dat de schilderingen een ontoelaatbare aantasting waren van het lichtkunstwerk dat naar zijn ontwerp in het plafond van de galerij was aangebracht. De Rotterdamse rechtbank gaf Struycken gelijk.

Blank. Architecture, apartheid and after, de expositie die nu in het Nederlands Architectuurinstituut is te zien, moet de manifestatie `South African Seasons' redden. De tentoonstelling heeft een lange geschiedenis; de voorbereidingen hebben twee jaar gekost. Op een gegeven moment stond de directrice van het NAi, Kristin Feireiss, zelfs op het punt de expositie af te gelasten, zo schrijft ze in het voorwoord van het boek dat bij de tentoonstelling hoort. Er bleek heel weinig materiaal over Zuid-Afrikaanse bouwkunst te bestaan, een geschikte Zuid-Afrikaanse tentoonstellingsmaker, die de grote ambities van het NAi kon waarmaken, bleek moeilijk te vinden. De tentoonstelling werd op de valreep gered: de laatste kandidaat die Feireiss sprak, de filosoof-architect Hilton Judin, was godzijdank toch geschikt.

Judin zette niet minder dan vijftig Zuid-Afrikaanse onderzoekers, schrijvers, fotografen en filmmakers aan het werk. Zij zijn met een overvloed aan materiaal gekomen, maar dat heeft helaas niet geleid tot een geslaagde tentoonstelling. Blank. Architecture, apartheid and after is bezweken onder zijn eigen gewicht en ambities. Het is alsof de makers van de tentoonstelling geen keuze hebben kunnen maken uit wat de 50 medewerkers aandroegen en toen maar hebben besloten alles te laten zien.

Twaalf afdelingen heeft de tentoonstelling. `International Tendency' gaat bijvoorbeeld over de buitenlandse invloeden op de Zuid-Afrikaanse architectuur en `Planned Division' wil een beeld geven van de planning van de gescheiden leefruimtes voor blanken en zwarten. Een strikte route heeft de tentoonstelling niet. Blank is een soort zap-expositie waar men gemakkelijk van de ene naar de andere afdeling kan hoppen. Maar aan te raden is dit niet, want net als bij echt zappen valt men steeds midden in een ander deel waarvan men niet precies weet waar het over gaat.

Een veel groter bezwaar tegen de tentoonstelling is de kolossale hoeveelheid tekst die elke afdeling teistert. Voor een goed begrip van de expositie moet de bezoeker zich heenploegen door lange fragmenten uit toespraken van Zuid-Afrikaanse politici, sociologische verhandelingen, wetsteksten, toelichtingen van architecten op hun ontwerpen, enzovoorts, enzovoorts. Het lezen van deze meestal gortdroge teksten, waarvan de meeste bovendien alleen in het Engels zijn gesteld, kost vele, vele uren. Maar zelfs wie bereid is onschuldig zoveel strafwerk te verrichten, zal het lezen vaak staken. Veel van de in glimmend plastic vervatte teksten zijn namelijk vrijwel onleesbaar door de weerspiegeling van de 1200 tl-balken die aan het plafond van de grote zaal van het NAi zijn gehangen.

De vele foto's die een beeld moeten geven van het Zuid-Afrikaanse bouwen lijden eveneens sterk onder de tl-terreur en ook de videofilms zijn, zoals meestal op tentoonstellingen, moeilijk te volgen. In negen van de tien gevallen arriveert de bezoeker bij een van de her en der opgestelde tv-tjes als de vertoonde film al lang bezig is. Bovendien vereist het een bovenmenselijke onverstoorbaarheid om zich temidden van het lawaai van andere videofilms en bezoekers te concentreren op de filmpjes die veelal bestaan uit langdurig sprekende `talking heads'.

Blank. Architecture, apartheid and after vereist engelengeduld en volharding. De tentoonstellingsmakers hebben het de bezoekers zo moeilijk mogelijk gemaakt. Eigenlijk is de expositie niet veel meer dan een opgehangen boek, dat door de inrichting slecht leesbaar is geworden. Veel beter leesbaar is het gelijknamige boek, dat weliswaar bij de tentoonstelling hoort maar wel op zichzelf staat.

Tentoonstelling: Blank. Architecture, apartheid and after. T/m 18/4 in Nederlands Architectuurinstituut, Museumpark 25 Rotterdam. Geopend: di t/m za 10-17u, zo 11-17u. Publicatie (Engelstalig) ƒ65,–