Het succes van Bush

Het doet aanvankelijk wat komisch aan: de opzet van het boek dat ex- president George Bush en zijn veiligheidsadviseur Bent Scowcroft samen hebben geschreven. Gedeeltelijk samen, in vetgedrukte paragrafen, gedeeltelijk ieder voor eigen rekening. In de meer triviale passages komt dat soms potsierlijk over. Maar naarmate het om belangrijker zaken gaat, krijgt de methode reliëf. Bijvoorbeeld waar de veiligheidsadviseur schrijft dat hij er minder dan de president op vertrouwde dat de Duitse hereniging onvermijdelijk was of dat zij zich op een bevredigende wijze zou voltrekken. Kortom, Scowcroft stond lange tijd gereserveerder tegenover Sovjetleider Gorbatsjov dan zijn werkgever.

Ook de variaties op het thema Baker, de toenmalige minister van buitenlandse zaken, laten een nuance zien tussen beide auteurs. Baker en Bush waren dikke vrienden. Maar Scowcroft vond de bewindsman van tijd tot tijd onvoorzichtig en niet helemaal opgewassen tegen zijn taak. Aan de vooravond van de topbijeenkomst op Malta vreesden de Amerikanen dat Gorbatsjov hen met verregaande voorstellen zou verrassen, zoals hij dat eerder had gedaan met Reagan in Reykjavik. Baker suggereerde zelf een pakket initiatieven op alle mogelijke terreinen te ontwikkelen dat de president dan onmiddellijk bij de aanvang van de conferentie op tafel moest leggen. Bush zag er wel wat in. Maar Scowcroft vond het plan 'onprofessioneel' en 'banaal'. Hij wilde een filosofischer benadering waarin de president zijn beeld van de wereld zou schetsen, van de rol van de VS en de Sovjet-Unie, en van de gevaren en de kansen die zich aandienden.

De Duitse hereniging was geruime tijd een splijtzwam tussen de bondgenoten. Premier Thatcher was voorstander van een gedemilitariseerd Oost-Duitsland. De Amerikanen waren tegen. Zij vreesden vooral dat de Fransen er op uit waren de NAVO als veiligheidsinstrument te vervangen door de Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa. Maar ook de notie dat Russische troepen zich voor langere tijd in de voormalige DDR zouden mogen ophouden was voor Bush, Scowcroft en minister Cheney van defensie onaanvaardbaar. Volgens Scowcroft voelde Baker hier wel voor, in ruil voor Moskou's instemming met een Duitse hereniging binnen de NAVO. Uiteindelijk was dat laatste de uitkomst van een spannende periode en verdwenen de Russen kortelings naar hun vaderland.

Het Bush-team kan terugkijken op verschillende wapenfeiten. De jaren 1989 en 1990 waren cruciaal. Oost-Europa ontworstelde zich aan de omklemming van de Sovjet-Unie en hun eigen tyrannosaurussen van het internationale communisme. Volksmassa's doorbraken de Berlijnse muur en besloten dat het Duitse volk voortaan vereend zou zijn. De leiders in Oost en West voelden zich overrompelt, maar kanselier Kohl en president Bush hervonden al snel zichzelf. Kohl verwierp experimenten met een democratisch maar gedeeld Duitsland, Bush steunde hem hierin van meet af aan. Het is allemaal gedetailleerd beschreven in Germany unified and Europe transformed door Philip Zelikow en Condoleezza Rice, twee hoge ambtenaren uit de regering-Bush die ook adviezen gaven voor het hier besproken werk.

Tevreden als Bush en Scowcroft terugkijken op het eigen optreden in Europa, doen zij dat niet minder op hun reactie op het bloedbad op het Plein van de Hemelse Vrede in Peking in de zomer van 1989. Uitvoerig citeert de president uit zijn boodschappen aan de Chinese leiders, die wel heel sterk doordrongen zijn van het pragmatisme van de Amerikaanse regering. De dissidenten komen er bekaaid af. Maar Bush, Nixons hoge vertegenwoordiger in China kort na de doorbraak in de onderlinge betrekkingen van 1972, zag het als zijn taak tegen de stroom van kritiek op te roeien en zoveel als maar mogelijk te redden van de in de loop der jaren grondig veranderde onderlinge verhouding. Inmiddels is gebleken dat de goede verstandhouding tussen Amerikanen en Chinezen vooral tegen de Sovjet-Unie was gericht en sinds de jaren zeventig veel verder ging dan lange tijd bekend is geweest. De auteurs laten dat onvermeld, hoewel Robert Gates, voormalig CIA-directeur, daarover in zijn memoires al eerder opening van zaken had gegeven.

Het derde wapenfeit is natuurlijk Desert Storm. Bush legt nog eens uitgebreid uit waarom er niet naar Bagdad is opgemarcheerd om Saddam Hussein uit de macht te zetten. Het aanblijven van de Iraakse leider heeft achteraf een smet geworpen op het succes van de operatie. De auteurs laten het verdere verloop in het midden. Wel merken zij op dat hun nieuwe wereldorde, gericht op de betrekkingen tussen naties, geleidelijk van inhoud is veranderd, met alle gevolgen van dien. Het zou interessant zijn geweest als ze deze observatie hadden uitgewerkt.

De inval in Panama, de ontvoering en berechting van Noriega, de burgeroorlogen in Joegoslavië en de interventie in Somalië komen niet aan de orde. Volgens de auteurs moesten zij zich beperkingen opleggen. Maar de gedachte dringt zich op dat de aanpak van de regering-Bush in deze kwesties te omstreden was om bij te dragen aan de succes story die de twee auteurs hebben willen schrijven.

George Bush & Brent Scowcroft: A world transformed. The collapse of the Sovjet Empire, the unification of Germany, Tiananmen Square, the Gulf War. Alfred E. Knopf, 590 blz. ƒ72,50