De goede werken van Russische oliebaronnen

Het Siberische Neftejoegansk is opgekocht door het Russische olieconcern Yukos. Voeren de Moskouse oliebaronnen een schrikbewind, of zijn de oliewerkers gewoon verwend?

Schrijf een brief aan het Russische olieconcern Yukos en een Amerikaan belt je terug. ,,Hi, mijn naam is Joe Ritchey, van Burson Marsteller.'' Burson Marsteller? ,,Yeah, het grootste pr-bedrijf ter wereld. We adviseren Yukos.''

Hij had mijn verzoek om het Siberische oliestadje Neftejoegansk te bezoeken voor zich liggen. ,,Weet u, mijn collega's bij Yukos willen niet dat u daar heen gaat. In Neftejoegansk komen alle kwaden bij elkaar, u zult de indruk krijgen dat u in de hel bent beland.''

De hel? ,,Het ziet er niet best uit daar. Yukos is bang voor westerse journalisten. In hun ogen bent u een monster dat hun bedrijf kapot wil maken. Maar ik zal zien wat ik voor u kan doen.'

De volgende dag belt hij terug. ,,Het is gelukt, u krijgt een rondleider mee in Neftejoegansk. Niet zo'n verstokt KGB-type als vroeger. En, geloof me, ook niet om u een bepaalde propagandalijn op te dringen.''

Zonder Joe in te lichten, neem ik samen met de fotograaf twee dagen later een Toepolev naar Neftejoegansk aan de rivier de Ob. De landingsbaan ligt in een ijslandschap tussen de sneeuwbepoederde dennen. Her en der staan ja-knikkers, sommigen vastgevroren en omlijst met ijspegels, en boven de bomen walmt een oranje gloed van afgefakkeld gas. Verderop doemt uit het niets een muur van flats op: Neftejoegansk, dertig jaar geleden door de Sovjets uit de grond gestampt. Inwonertal: een kwart miljoen.

Meteen bij het inchecken in Hotel Zonsopkomst, ook een flatgebouw, gaat de telefoon. ,,Het is voor u', zegt de receptioniste. ,,Yukos.'' Het nieuws van onze komst is ons vooruitgesneld. ,,Ik hoop dat u een goede reis heeft gehad'', zegt een gehaaste vrouwenstem. ,,We hebben een heel programma voor u klaarliggen.'' Onze gastvrouw, Tatjana Overina, blijkt zich op de vierde verdieping te bevinden.

,,Even de spullen op de kamer brengen. Kunnen we u straks terugbellen?'' In plaats daarvan lopen de deur uit, houden een Lada aan, en laten ons naar het enige onafhankelijke krantje chaufferen. `De Arbeider van Neftejoegansk' wordt gemaakt in het souterrain van flat nummer 27. Vasili Petrovitsj is een mannetje met een Sovjet-bril die graag wil praten. ,,We leefden hier goed, totdat we twee jaar geleden werden opgekocht door Yukos.'' Op een papiertje schrijft hij de aantallen ontslagen: van de 60.000 oliewerkers zijn er nog 15.500 over.

In de spiegeltorens van het Yukos-hoofdkwartier in Moskou, zegt hij, hebben ze hun oren laten hangen naar Westers advies om de Sovjet-erfenis van zwembaden, ijsbanen, vakantiekampen aan de Zwarte Zee, Hotel Zonsopkomst en alles wat het leven hier dragelijk maakt, af te stoten. ,,Ze hebben hun sociale verantwoordelijkheden op het stadbestuur afgeschoven, maar Yukos betaalt geen belasting'', zegt Petrovitsj. ,,De voorzieningen storten in, en het kan ze geen bal schelen.'' De vorige burgemeester was in hongerstaking gegaan. ,,Hij had een lijstje met eisen aan de Yukos-directie op zijn deur gespijkerd'', vertelt Petrovitsj. ,,Op dag zeven is hij doodgeschoten.'' Op de krantenfoto's van de begrafenis, vorige zomer, zijn de spandoekteksten goed te lezen: ,,Yukos moordenaar'', staat erop.

Deze maand wordt er in twee stemrondes een nieuwe burgemeester gekozen. Het veld kandidaten, zo legt Petrovitsj uit, is verdeeld in pro en contra de Moskouse oliebaronnen. Het zijn gevaarlijke tijden, zegt de verslaggever. ,,Ik ben al aan mijn twaalfde pseudoniem toe. Kijk hier. Ivan Geheugenloos. Dat ben ik. Of dit stuk, dat heb ik ondertekend met Een Lastige Gesprekspartner.''

Een van de kandidaten is Farida Islamova, de weduwe van de vermoorde burgemeester. Haar campagne is gehuld in een waas van geheimzinnigheid; in ieder geval willen haar medewerksters niet zeggen waar ze is. Pas als Petrovitsj belt met de mededelingen dat we geen Yukos-infiltranten zijn, krijgen we een adres door: Farida is in de moskee, Microrayon 8, nummer 10.

In wijk 8 is geen minaret te bekennen; er staan zoals in heel Neftejoegansk alleen maar flats. Maar op een blinde muur van blok nummer 10 hangt een bordje: Tataarse Moskee, eerste ingang, tweede verdieping. Binnen op dikke tapijten laten mannen in kleermakerszit hun bidkettinkjes door hun handen gaan. Vrouwen met gelooide huiden uit de zuidelijke Sovjet-gebieden zitten apart, en dan verschijnt vanachter een gordijn Farida, het hoofd bedekt met een witte voile. ,,Yukos bedrijft een anti-volkspolitiek'', zegt ze met trillende stem, niet gewend aan dit soort optredens. ,,U heeft misschien de Yukos-kandidaat op de tv horen zeggen: Wie is die Farida? Waarom doet een weduwe mee aan de verkiezingen? Maar het is mijn recht om mee te doen, en ik zal het werk afmaken dat mijn man is begonnen.''

De moslims in de huiskamermoskee hebben vragen te over. Kan zij ervoor zorgen dat iedereen die ontslagen is weer werk krijgt? Kan ze de prijzen op de markt onder controle houden? Is ze niet bang dat ze ook vermoord wordt? Na afloop zegt de 47-jarige Farida dat ze in het voetspoor van Margaret Thatcher wil treden. ,,Als de mannen er niet meer uitkomen, is het de beurt aan de vrouwen om de politiek over te nemen', zegt ze. Maar de strijd is ongelijk. ,,Yukos heeft het geld en de macht, het is alsof je als ongewapende actie voert tegen iemand met een kalasjnikov.''

``s Avonds belt Tatjana. Ze heeft de hele middag op een telefoontje gewacht, en nu is het te laat voor de rondleiding. We spreken af in het restaurant. De vlot geklede Yukos-dame blijkt een spindoctor met drie academische titels. Zij is speciaal voor de verkiezingen uit Moskou gekomen om een zeskoppig pr-team van Yukos aan te sturen.

,,Ik werk met de lokale media', vertelt ze. Hoe doet ze dat? ,,Ik breng materiaal en dat publiceren we dan; TV-Intel en de krant Joegansk Olie zijn in onze handen.'' Haar strategie is simpel. ,,Met onze boodschap in de media spelen we in op de vermoeidheid onder de bevolking: confrontaties en hongerstakingen lossen niets op, laten we in godsnaam een kandidaat kiezen die een uitweg uit de impasse zoekt.''

De psychologe beaamt dat de toestand in het stadje explosief is. ,,Dat komt omdat de lonen hier in de Sovjettijd zo hoog waren.'' Met een grafiekje weerlegt ze de Verelendungstheorie van Marx. ,,Marx dacht dat mensen vanzelf in opstand komen als ze niets meer te verliezen hebben. Maar zo werkt het niet. Het gevaar van rebellie neemt pas toe als de levensstandaard een tijdlang stijgt, en dan abrupt daalt, terwijl de hoop op een betere toekomst blijft doorgroeien. Dat is het geval in Neftejoegansk.''

Om die sociale explosie te voorkomen moet Yukos alle pr-zeilen bijzetten. In de bedrijfsbrochure heet het ontslag van 44.500 oliewerkers ,,het leggen van een gezonde basis voor het volgende millennium''. De uitslag van de eerste ronde van de burgemeestersverkiezingen is inmiddels bekend: Yukos-kandidaat Tkatsjov gaat op kop met 41,9 procent van de stemmen, Farida is als kansloze vijfde geeindigd, met een schamele 2,3 procent. In de weede ronde op 28 februari komt Tkatsjov uit tegen de ontslagen oliewerker Anfir Fasloedinov, die Yukos voor het gerecht wil slepen. Hij heeft de steun van Farida.