Kiezen of delen

EEN RECHTBANK in Hongkong heeft de deportatie van achttien mensen naar het vasteland geblokkeerd. Deze mensen hadden een beroep gedaan op een controversiële uitspraak van het hoogste gerechtshof van de voormalige Britse kroonkolonie om in Hongkong te kunnen blijven. De jongste actie van de rechtbank geeft nieuw voedsel aan de eerste constitutionele crisis sinds de overdracht van de kroonkolonie door Groot-Brittannië aan China in 1997.

Inzet is het recht van afstammelingen van ingezetenen van Hongkong om zich vanuit het vasteland in de metropool te vestigen. China verzet zich daar tegen, maar het hof van beroep bepaalde vorige maand dat deze weigering niet geldig is. Het hof baseerde zich op de zogeheten Basiswet voor Hongkong, de aparte grondwet die Groot-Brittannië in het kader van de overdracht bij China had bedongen. Daarin wordt de onafhankelijkheid van het Britse rechtssysteem voor de Speciale administratieve regio Hongkong erkend.

China leest de Basiswet anders en zegt dat niet de rechter in Hongkong het laatste woord heeft, maar het parlement van de Volksrepubliek. De bevoegdheid van de rechter om wetten en besluiten van de overheid te toetsen is een belangrijk kenmerk van een rechtsstaat. Alom aanvaard is dat echter niet. De VS zijn het grote voorbeeld. Daar heeft de rechter al sinds 1806 een toetsingsrecht. Maar er was wel een slimmigheidje voor nodig.

DE AMERIKAANSE test-case betrof een aantal benoemingen van partijgenoten door de verslagen president John Adams op zijn laatste avond in het Witte Huis. Deze `middernachtbenoemingen' wekten veel verontwaardiging. Toen een van de aangewezen functionarissen zijn ambt opeiste bij het hooggerechtshof, gaf dit nul op het rekest hoewel het formeel het recht had om het toe te wijzen. De rechters zeiden echter dat de desbetreffende wet in strijd was met de grondwet. Zo wierp het hof het kleine visje van een geblokkeerde benoeming uit om de veel verdergaande constitutionele toetsingsbevoegdheid binnen te halen.

De kwestie in Hongkong is geen klein visje. Het vestigingsrecht van afstammelingen uit het Chinese vasteland kan in de tienduizenden lopen, met alle problemen voor de dichtbevolkte metropool van dien. En de economie staat toch al onder druk. De internationale positie van Hongkong is in sterke mate afhankelijk van rechtszekerheid. En daarin vervult het Britse rechtssysteem een spilfunctie.

Het is voor Peking nu kiezen of delen. Tot dusver heeft het zijn handen opmerkelijk thuisgehouden. Het door China naar voren geschoven bestuur heeft geknabbeld aan de regels voor de media en aan de arbeidswetten en het heeft beknibbeld op het electorale systeem waarover al zoveel te doen is geweest. Maar het heeft de comeback van de democratische voorman Martin Lee niet verhinderd en het Volksleger komt nauwelijks de Prins van Wales-kazerne uit (die naam alleen al). Vroeger of later moest echter toch de proef op de som komen van de Chinese belofte ,,één land, twee systemen''.