Brieven van Hermans de Grote op beurs

Fotograaf en cineast Emiel van Moerkerken (1916-1995) correspondeerde met de bekendste schrijvers van deze eeuw. Zijn collectie is nu te koop. Uit een brief van Hermans blijkt dat de camera van Osewoudt in De donkere kamer van Damokles een Leica IIIa is.

Fotograaf en cineast Emiel van Moerkerken (1916-1995) is vooral bekend van de vele portretten die hij maakte van grote schrijvers. De kale Van Deyssel, Menno ter Braak met zijn kat, de jonge Reve met zijn vette huid, de jonge Hermans met een mal pijpje; steeds weer duiken deze foto's op in schoolboeken, kranten en tijdschriften. Van Moerkerken kende veel van deze schrijvers persoonlijk. Ze schreven met hem en gaven hem gesigneerde exemplaren van hun werk. Zijn zoon Bruno van Moerkerken heeft de bibliotheek van zijn vader en de meer dan driehonderd brieven van bekende schrijvers onlangs overgedaan aan boekhandel J. de Slegte. Antiquaar Eric Schneyderberg presenteert de collectie vanaf vandaag op de Europese Antiquaren Beurs in de RAI te Amsterdam. Het gaat overigens niet om het fotoarchief van Van Moerkerken, met alle beroemde schrijversportretten. Dat blijft in handen van zijn zoon.

Meer nog dan talent als fotograaf had Van Moerkerken talent om steeds weer de juiste mensen te leren kennen. In de jaren dertig leert hij filmen van Joris Ivens en fotograferen van Brassaï. Hij tracht zich aan te sluiten bij de Forum-schrijvers, die hem binnenhalen als hoffotograaf. Hij trekt naar Parijs en ontmoet de Surrealisten Breton, Duchamp, Dalí en Hugnet. In de oorlog schrijft hij, samen met zijn vrienden Chris van Geel en Louis Lehmann, voor het surrealistisch bedoelde tijdschrift De Schone Zakdoek, dat in een oplage van één exemplaar verschijnt. Zijn belangrijkste literaire werk schreef hij toen hij acht jaar was: 'Het verhaal van de Man met het grootgegroeide Hoofd en de Man met de grootgegroeide Hoed'. In 1960 wordt het door Chris van Geel als ready made gepubliceerd in het tijdschrijft Barbarber.

In de correspondentie van Van Moerkerken, die een halve eeuw literatuurgeschiedenis beslaat, gaan de schrijvers uitgebreid in op de portretten die Van Moerkerken van ze maakte. Beroemd is de foto van de drie Forum-mannen Ter Braak, Vestdijk en Du Perron op een balkon in Den Haag. Ter Braak schrijft in een brief over deze foto: ,,De Forumboys lijken meer op drie boeven, te weten v.l.n.r. een bokser, een tuchthuisboef en een pastoor, uitgejouwd door een miserabel proletariërskind.' Ook andere schrijvers laten hun ijdelheid de vrije loop. Van Geel is geschokt door zijn eigen lelijkheid: ,,Als ik een meisje was, zou ik vragen de negatieven te vernietigen.' Vestdijk schrijft: ,,het halfprofiel naar links is gekenmerkt door een zekere hypocriete vroomheid.' Hermans keurt een bepaald portret af omdat hij eruit ziet ,,alsof ik het geweten van de wereld zou willen wakker schudden - iets wat ik toch geloof ik maar liever zal laten slapen.'

Met Hermans schreef Van Moerkerken van 1950 tot 1988. Ze hebben het vooral over fototechnische zaken. Zo komen we te weten dat de camera van Osewoudt in De donkere kamer van Damokles een Leica IIIa is. Hermans overweegt om dit in volgende drukken toe te voegen, maar het is er niet van gekomen. Heel leuk is een stoer zelfportret dat Hermans als ansicht verstuurde. Doordat de lens in zijn mouw kijkt, is het net alsof hij een bokshandschoen aan heeft. Onder de foto staat 'De enige echte', wat nog bescheiden is vergeleken met een brief uit 1959, die hij ondertekent met: ,,Hermans de Grote, Prix Nobel 1999'.

Tussen de boeken zitten veel eerste drukken met opdracht, en een paar zeldzame werken. De echt interessante boeken komen uit het buitenland, met als uitschieters twee kwetsbare werken van de Franse surrealist Georges Hugnet: La Septième Face du Dé (1936), met een omslag van Marcel Duchamp, en Oeillades Ciselées en Branche (1939). Van Moerkerken heeft de geldwaarde van verschillende zeldzame werken eigenhandig verlaagd door ze op onorthodoxe wijze in te binden, bij voorkeur in bont, kant, of flinterdun zijde, en de boeken vol te plakken met foto's en plaatjes. Een enkele keer verwijderde hij zelfs een heel voorwoord dat hem niet aanstond. Zo maakte hij strikt persoonlijke kunstwerkjes van de boeken. Jammer voor de verkoper, maar wel conform de surrealistische traditie.

Europese Antiquaren beurs t/m 20/2 in de RAI Amsterdam. De uitgebreide Van Moerkerkencatalogus is gratis te krijgen bij de kraam van De Slegte.