Rusland moet een volwaardig Europees land worden

Morgen vergaderen in Moskou leden van de Europese Commissie en de regering-Primakov over de financiële crisis van Rusland. Sergej Karaganov vindt dat het Westen alle oude schulden uit het Sovjet-tijdperk moet saneren en Rusland moet toelaten tot de Europese Unie.

Door zijn toenemende instabiliteit kan Rusland wel eens een belangrijkere factor in de Europese internationale betrekkingen blijken te zijn dan enkele jaren geleden, toen het nog een land was dat zich langzaam in positieve richting leek te ontwikkelen. De reden voor die stelling is dat Rusland in de categorie `slecht nieuws' is komen te vallen. En niemand wil het over slecht nieuws hebben. De jongste crisis in Rusland heeft zelfs iedere verwachting van positieve economische resultaten voor de komende tijd weggenomen.

In tegenstelling tot wat de wereld begin jaren negentig verwachtte, is Rusland geen democratisch, welvarend land geworden. Daarvoor zijn tal van oorzaken aan te wijzen.

Een van die oorzaken is dat men de culturele bereidheid tot snelle veranderingen verkeerd heeft getaxeerd. Maar het belangrijkste is nog wel dat de economische hervormingen in Rusland de politieke veranderingen ver achter zich hebben gelaten. Die economische hervormingen vonden plaats in een verzwakt, noodlijdend land. Geen serieuze investeerder, in eigen land dan wel daarbuiten, was bereid zijn geld te steken in de economie van een verzwakt, noodlijdend Rusland. Die zwakte van Rusland bleek de afgelopen twee jaar nog eens des te meer uit de problemen die ontstonden door de afnemende gezondheid van president Jeltsin.

De Russische regering probeerde theoretische – en geen Russische – hervormingen uit te voeren, die geen rekening hielden met de bijzondere omstandigheden van het land: de geografische uitgestrektheid, de gevarieerde samenstelling van de bevolking, de geschiedenis en de structuur van het bedrijfsleven. Zulke hervormingen zouden in Duitsland en Japan totaal zijn mislukt. Niet voor niets heeft Duitsland Duitse hervormingen uitgevoerd en Japan Japanse.

Overigens kan niet worden gezegd dat de hervormingen in Rusland totaal zijn mislukt. Ze hebben de grondslag voor een nieuwe mentaliteit gelegd en de overgang naar een potentieel doelmatiger markteconomie mogelijk gemaakt.

Rusland heeft uitstekende relaties met een meerderheid van de landen in Europa. Deze relaties kunnen vriendschappelijk worden genoemd, want de bestaande meningsverschillen zijn niet al te groot. Bovendien bestaat er over de grote meerderheid van de problemen nauwelijks verschil van inzicht.

Met de VS verschilt Moskou op een groot aantal terreinen wel van mening, omdat de Russen als noodlijdende mogendheid voor het behoud van de status quo zijn, terwijl de VS aan kracht gewonnen hebben en voor verandering van de huidige situatie in de wereld zijn. Nog een centrale bron van onenigheid tussen Rusland en de VS is dat Rusland ernaar streeft betrekkingen te onderhouden met sommige landen omdat het daar baat bij heeft, terwijl de VS er geen belang aan hechten dat Rusland zulke relaties onderhoudt, bijvoorbeeld met Iran. Op dit ogenblik zijn die meningsverschillen overigens niet diepgaand.

De Russen zijn teleurgesteld in de hervormingen die naar Westers (meest Amerikaans) model zijn uitgevoerd. Deze teleurstelling heeft kwaad bloed gezet.

Tegelijkertijd heeft Rusland tal van belangen gemeen met andere Europese landen. De mogelijkheid van een verdere toenadering tussen Rusland en Europa is niet uit te sluiten, als in de VS het verzet tegen de status quo toeneemt en in virulente vorm gaat streven naar herziening van de naoorlogse wereldorde met voorbijgaan aan de VN. Over tal van kwesties heeft Rusland tegenwoordig echter een betere verstandhouding met Frankrijk en andere landen.

Rusland is in belangrijke mate een buitenbeentje in Europa, omdat Europa in opkomst is en Rusland een neergang doormaakt. Bovendien beijvert Europa zich sinds enkele jaren voor de ontwikkeling van zijn periferie – de landen van Midden- en Oost-Europa – waarbij Rusland op de achtergrond wordt gedrongen.

Rusland verwacht niet veel van het Westen. Het wil eenvoudig niet dat anderen zich met het land bemoeien en het hun wil opleggen – te meer daar het model dat Rusland lange tijd is opgedrongen niet alleen in Rusland heeft gefaald, maar overal ter wereld. We zien het nu weer in Brazilië en Azië.

Het zou belangrijk zijn wanneer het Westen Rusland zou helpen van de oude schulden uit het Sovjet-tijdperk af te komen en zijn huidige buitenlandse schulden te saneren. Ook het lidmaatschap van de Europese Unie zou sterk bijdragen tot Ruslands herstel. Het Westen kan Rusland echter ook helpen een echte democratie met een sterke economie te worden door zijn markten voor het land open te stellen, vooral op gebieden waar het zelf sterk staat, zoals onderzoek en ontwikkeling op het gebied van ruimtevaart en vliegtuig. Maar het Westen moet niet van Rusland verwachten dat het een Westers land wordt.

Rusland bevindt zich in een historisch zeer moeilijke fase. Op het spel staat niet alleen Ruslands ontwikkeling tot een Europese mogendheid, maar zijn voortbestaan als land. Pas als de toekomst van het land zeker is gesteld, kan het aan zijn ontwikkeling beginnen. En of Rusland een Westerse, Oosterse of zuiver Russische natie wordt, doet eigenlijk niet ter zake. Rusland zal altijd een Europees land met een Euraziatische achtergrond blijven.

Rusland moet op eigen kracht tot een volwaardig Europees land worden. Pas dan zullen zowel Europese als Aziatische landen naar zijn gunsten dingen. Dit is precies wat er thans gebeurt nu Europa en Amerika er evenveel belang in stellen om bij China in de gunst te komen. Dat is omdat China groeit, en naar het zich laat aanzien een supermogendheid zal worden, althans in economische zin.

Sergej Karaganov is voorzitter van de Beleidsraad voor Buitenlandse Zaken en Defensie van Rusland en adjunct-directeur van het Russische Europa-Instituut. © RIA Novosti