Prodi begint kruistocht tegen machiavellisme

Oud-premier Romano Prodi en oud-officier van justitie Antonio Di Pietro hebben een partij opgericht in Italië. Hun doel: het landsbestuur stabiliteit en daadkracht geven.

Een bonte Gideonsbende is in Italië begonnen aan een nieuwe politieke kruistocht tegen herenakkoorden in doorrookte achterkamertjes, machiavellistische trucjes en slinkse manoeuvres om de wens van de kiezer te blokkeren en de eigen privileges te verdedigen. Voorop loopt een aantal personen die de afgelopen jaren de hoop op wezenlijke veranderingen hebben belichaamd. Oud-premier Romano Prodi, de man die het land Europa heeft binnengeleid. Senator Antonio Di Pietro, die als officier van justitie in 1992 de smeergeldonderzoeken op gang heeft gebracht die als een lawine over het oude politieke bestel zijn neergekomen. En een groep populaire burgemeesters van grote steden als Rome, Venetië, Catania en Palermo, die de afgelopen jaren hebben laten zien dat besturen ook in Italië meer kan zijn dan voortmodderen en blijven drijven.

Afgelopen weekeinde zijn ze in Rome bijeengekomen voor het startschot van hun campagne. Hun uiteindelijke doel is een politiek tweestromenland, met zodanig nieuwe spelregels dat hierdoor de stabiliteit van regeringen wordt vergroot. Daarvoor hebben ze een nieuwe partij opgericht die de aanzet zou moeten geven naar een brede centrum-linkse coalitie. In veel opzichten is dit een poging om het vernieuwingsproces weer op te pakken dat is ingezet nadat het oude politieke bestel in 1994 bezweek onder corruptie- en mafiaschandalen. De roep om een nieuw soort politiek dreigt te worden gesmoord door de verbetenheid waarmee grote en kleine politieke partijen hun eigen machtspositie verdedigen.

Daardoor is er bijvoorbeeld nooit gehoor gegeven aan de wens die de kiezers in 1993 uitspraken. Bij een referendum koos toen bijna negentig procent voor verandering van de kieswet. Doel was een meerderheidsstelsel, waarin de kiezer duidelijk zijn voorkeur kon aangeven voor wie hij of zij als premier zou willen zien.

Een hele reeks bepalingen in de kiesregels zorgt er nu nog voor dat kleine partijen nog steeds buitenproportioneel veel macht hebben in de landelijke politiek. De communisten konden vorig najaar premier Prodi ten val brengen zonder dat zij zich daarvoor meteen hoefden te verantwoorden in nieuwe verkiezingen. Oud-president Francesco Cossiga kon een aantal Kamerleden uit de rechtse alliantie bij elkaar sprokkelen, daarmee een nieuwe partij vormen en tegen een interessante prijs (een paar ministersposten) zijn steun aanbieden aan de huidige premier Massimo D'Alema - Prodi verwierp dit als gesjoemel.

In de lokale politiek is zoiets niet meer mogelijk. Volgens de nieuwe regels die in 1993 van kracht werden, kan de burger direct zijn burgemeester kiezen. In alle grote steden waar dat is gebeurd, overheerst tevredenheid, ongeacht de politieke kleur van de winnaar. De burgemeesters kregen nu de ruimte om actief beleid te voeren, zonder de gevangene te zijn van partijpolitieke spelletjes binnen de coalities die hen aan de macht hadden gebracht.

Prodi's Gideonsbende richt zich dit jaar op een aantal halteplaatsen. De eerste is een nieuw referendum over verandering van de kieswet, om de wetgever te dwingen alsnog de wens van de kiezer te respecteren - Di Pietro, die zich nog steeds beschouwt als een volkstribuun die de wens van het volk vertolkt, heeft het grootste deel van vorig jaar besteed aan het verzamelen van handtekeningen voor een referendum.

Dat referendum moet dit voorjaar worden gehouden, maar premier D'Alema aarzelt over een datum. Het referendum kan ook de verkiezing van een nieuwe president beïnvloeden. Dat is de tweede halteplaats voor Prodi. Het parlement moet dit voorjaar een opvolger kiezen voor de 80-jarige Oscar Luigi Scalfaro. Als eerst het referendum wordt gehouden, zal het moeilijk worden een president te kiezen die, net als Scalfaro, niet vierkant achter het idee van een tweestromenland staat.

Het derde doel zijn de Europese verkiezingen in juni. Prodi hoopt dat de kiezers hierbij laten zien dat ze zijn ideeën steunen. Veel van de politieke vrienden voor wie hij in 1996 campagne heeft gevoerd, beginnen zenuwachtig te worden. In opiniepeilingen staat Prodi nu al op tien à vijftien procent, een bewijs dat zijn ideeën aanslaan.

D'Alema verwijt Prodi dat hij centrum-links verdeelt. Prodi antwoordt hierop dat D'Alema de Olijfcoalitie heeft verraden die centrum-links in 1996 aan de macht heeft gebracht. Voor D'Alema was dit een losse verzameling partijen die zonder gewetensbezwaren andere politieke akkoorden konden sluiten. Voor Prodi was het totaal meer dan de som der delen, en analyses van de verkiezingsuitslag hebben hem daarbij gelijk gegeven. De kiezers wilden die samenwerking, dat politieke tweestromenland.

Het zal de komende maanden een harde strijd worden. Drie jaar geleden trok Prodi het land rond in een gehuurde autobus. Nu kiest hij de trein om zijn boodschap van vernieuwing uit te dragen. Een grote organisatie heeft hij niet: het wordt een strijd tussen de macht van het idee en de macht van het partijapparaat.