`Klokkenluiders' zijn vaak vogelvrij

Een ambtenaar die iets aan de grote klok hangt wordt geschorst, een ambtenaar die iets stilhoudt ook. Het is ook nooit goed of het deugt niet. Heeft Nederland behoefte aan een Whistleblower Protection Act?

Het is moeilijk kiezen tussen eigenbelang en publiek belang. Een werknemer die de openbaarheid kiest, omdat hij of zij het gevoel heeft misstanden aan de kaak te moeten stellen, riskeert de eigen carrière. Wat weegt zwaarder: fraude aan de orde stellen of promotie? Het is ook een loyaliteitsconflict. Trouw aan de organisatie versus trouw aan iets tamelijk abstracts als `burgerplicht'. Wat is nader: het hemd of de rok?

Er zijn oude en recente voorbeelden van werknemers die meenden dat de burgerplicht voorgaat. Vervolgens bleek de prijs hoog: ze werden berispt, geschorst, ontslagen of op een zijspoor gemanoeuvreerd. Kernenergiedeskundige prof. C. Andriesse verschilde enkele jaren geleden van mening met zijn werkgever KEMA over het gevaar van een bepaald type reactor. Hij mocht omzien naar een andere baan. Diplomaat R. Kuethe maakte bezwaar tegen een besluit van het ministerie van Buitenlandse Zaken om Tamils terug te sturen naar Sri Lanka. Hij vond het ,,apekool'' en werd ontslagen door toenmalig minister Van der Broek. Euro-ambtenaar P. van Buitenen maakte informatie openbaar over vermeende fraude en nepotisme binnen de Europese Commissie. Hoewel de informatie al bekend was, vond de Commissie het toch onaanvaardbaar en schorste hem. En statisticus J. de Kwaadsteniet werd op non-actief gesteld, omdat hij zijn werkgever, het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, betichtte van ,,leugen en bedrog'' met de jaarlijkse milieubalans.

De werknemers van de Rijksluchtvaartdienst (RLD) die informatie over de lading van het verongelukte El Al-toestel `onder de pet' hielden, werden tijdelijk geschorst. Er is uiteraard een verschil: zij hadden naar de minister kunnen stappen. Maar het is ook tekenend voor de ,,dubbele moraal'' die gehanteerd wordt ten aanzien van uit de school klappende ambtenaren, vindt hoogleraar rechtsfilosofie M. Bovens. ,,Enerzijds wil de overheid een moderne ambtenarij en wil ze breken met de klassieke gehoorzaamheid van ambtenaren. Anderzijds houdt men krampachtig vast aan het primaat van de politiek.'' Bovens' dissertatie Verantwoordelijkheid en Organisatie gaat onder meer over `klokkenluiders' - werknemers die publiekelijk aan de bel trekken - en over het tonen van burgerschap in grote organisaties. Volgens hem verschilt de mogelijkheid om naar buiten te treden sterk van departement tot departement. ,,Hoe zwakker de minister, hoe verkrampter er wordt gereageerd. En hoe groter, complexer en hiërarchischer de organisatie, hoe moeilijker het blijkt om niet heel defensief te handelen als iemand de rangen doorbreekt.''

Bovens' idee over de dubbele moraal wordt gedeeld door hoogleraar P. Lehning, gespecialiseerd in het openbaar bestuur. ,,Ambtenaren moeten tegenwoordig hoog opgeleid zijn, hebben verantwoordelijkheid en vrijheid van meningsuiting. Maar daar mogen ze vervolgens niets mee doen.'' Het zou goed zijn als er voorzieningen worden getroffen, vinden Bovens en Lehning. Klokkenluiders dienen te worden beschermd. ,,Om twee redenen. Ten eerste pragmatisch, omdat het een bron van informatie over misstanden kan zijn. Ten tweede principieel, omdat daarmee de befehl ist befehl-houding een halt wordt toegeroepen'', zegt Bovens. Dit zou zeker niet alleen moeten gelden voor de ambtenarij, vindt Lehning. ,,Naarmate steeds meer publieke organisaties geprivatiseerd worden, neemt ook het belang van bescherming van klokkenluiders uit private organisaties toe.''

In de Verenigde Staten bestaat dergelijke wetgeving al twintig jaar. Federale overheidsinstanties mogen geen sancties treffen tegen werknemers die op een rechtvaardige manier wantoestanden openbaren. Er is ook een instantie waar ambtenaren zich kunnen melden als ze het gevoel hebben slachtoffer van repercussies te zijn. Die instantie werkte echter slecht en het Amerikaanse congres contateerde in 1989 zuurtjes dat klokkenluiders ,,te lang beroerd zijn behandeld''. De wet werd geamendeerd. Verder kunnen Amerikanen een bedrijf aanklagen dat een te hoge claim bij de overheid heeft ingediend. De werknemer kan dan een hoge beloning tegemoet zien, hetgeen weer heeft geleid tot gefronste werkbrauwen.

Er zijn ook voorbeelden dichter bij huis. In Engeland neemt de regering over een paar maanden een nog veel verdergaande wet aan. De public interest disclosure bill is een reactie op schandalen waarbij bleek dat werknemers hun mond hadden gehouden uit angst voor repercussies. De wet moet voorkomen dat werknemers in de private sector of ambtenaren worden geschorst als ze misstanden aan de kaak stellen. Mochten er toch sancties zijn getroffen, dan volgt volledige compensatie.

Toch is met juridische bescherming van de klokkenluiders het probleem bepaald nog niet opgelost. ,,Een wet voorkomt niet dat je de rest van je carrière een plaatsje bij het raam krijgt'', aldus Bovens. Met andere woorden: je wordt getolereerd, maar niet gepromoveerd. Een cultuurverandering is daarom noodzakelijk, vinden beide hoogleraren. Volgens Lehning moet het ,,gewoon zijn als werknemers hun verantwoordelijkheid nemen in ongewone situaties''.

Maar het is en blijft moeilijk. ,,Er is veel angst en hiërarchie in grote ambtelijke organisaties'', zegt een geschorste ambtenaar die niet met zijn naam in de krant wil. Er moet daarom geïnvesteerd worden in interne en externe openheid, vindt Bovens. Vooralsnog lijkt de tendens in Nederland in tegenovergestelde richting te gaan. Op 19 mei vorig jaar vaardigde premier Kok een nieuwe richtlijn uit `inzake externe contacten van rijksambtenaren'. Het uitgangspunt: alle contacten van ambtenaren met Kamerleden of `derden' moeten worden gesanctioneerd door de minister.