Buitenlanders voor Finnen nieuw fenomeen

Nauwelijks duizend asielzoekers komen jaarlijks Finland binnen. Toch kampt de overheid ook hier met volle asielzoekerscentra en een bevolking die de komst van buitenlanders met argwaan bekijkt.

Dat was wat! Een jaar of tien geleden, toen de eerste asielzoekers Finland binnenkwamen. Matti Saarelainen, tegenwoordig leider van het directoraat voor immigratie van het ministerie van Binnenlandse Zaken, herinnert het zich nog goed. Een stuk of tien Koerden waren het, en de gehele Finse pers was er voor uitgelopen. ,,Het was een verwarrende situatie'', zegt Saarelainen met een haast weemoedige glimlach om zijn mond. ,,We hadden geen idee wat we met die mensen aanmoesten. We zijn altijd een zeer gesloten land geweest, moet u weten.'' De eerste vluchtelingen werden tijdelijk opgevangen in een leegstaand hotel en veel Finnen spraken daar schande van. Zoveel luxe, dat was in hun ogen overdreven.

De economische situatie in Finland was in die tijd ronduit slecht, met een hoge werkloosheid en een eenzijdige industrie, voornamelijk gericht op bosbouw en de productie van papier. Maar ook nu het beter gaat moeten de meeste Finnen niets hebben van buitenlanders. Ze leven in gesloten en homogene gemeenschappen en ook voor hun arbeidspotentieel zitten ze nog steeds niet op hen te wachten – in tegenstelling tot de Zweden zijn de Finnen gewend slecht betaald en vuil werk zelf op te knappen. Finland staat in de Europese top drie waar de xenofobie groot is.

Saarelainens ministerie geldt tegenwoordig als de kwade genius in het Finse asielbeleid. Hier komen de harde maatregelen vandaan die het voor asielzoekers lastig moet maken om het land binnen te komen. Want Finland mag dan nog steeds weinig asielzoekers hebben (nog geen duizend in het afgelopen jaar, tegen ruim 34.000 in Nederland en meer dan 100.000 in Duitsland), de problemen zijn min of meer vergelijkbaar met die in andere Europese landen. Illegalen kennen ze in Finland niet, die zouden onmiddellijk opvallen, maar ze kampen wel met volle asielzoekerscentra, lange procedures en een bevolking die huivert bij de gedachte aan een nieuw centrum bij hen in de buurt.

Het opvangcentrum van Helsinki ligt dan ook ver buiten het centrum, in een voormalig laboratorium aan de Kyläsaarenkatu. Ondanks de verse sneeuw oogt de straat op het stille industrieterrein troosteloos, de eerste woonhuizen en de bushalte liggen honderden meters verderop. Veikko Pyykkönen, directeur van het centrum, loopt trots door zijn gebouw. ,,Keurig'', zegt hij glunderend bij het zien van een stralend schone keuken. De directeur is tevreden over zijn ongeveer 250 gasten. De mensen die Pyykkönen onderdak verleent, worden geacht zelf te koken en de keuken schoon te houden. Ze krijgen 1.800 Finse mark (ruim 650 gulden) per maand waarmee ze volledig in hun eigen onderhoud moeten voorzien. Volgens een nieuwe regeling, die volgende maand ingaat, zal iemand die niet deelneemt aan het verplichte integratieprogramma worden gekort op de uitkering – omdat veel asielzoekers dik tevreden zijn met de 1.800 mark en onvoldoende geprikkeld worden tot deelname, aldus het ministerie van Arbeid.

,,Voor asielzoekers die in het weekeinde aankomen, als de winkels dicht zijn, hebben we een basispakketje met wat thee, biscuit en soep – nee, geen varkensvlees'', zegt Pyykkönen. ,,Dat kost 25 mark, die ze later terugbetalen, als ze hun eerste uitkering krijgen. Verder is er voor iedereen, gratis, een tas met bestek, bord, beker en wat pannetjes. Die mogen ze houden. Ook als ze dit centrum verlaten.''

Inmiddels raakt het opvangscentrum overvol. Een paar bedden blijven vrij voor noodopvang. ,,De procedures en het hoger beroep als iemand is afgewezen duren veel te lang, waardoor asielzoekers te lang in de centra blijven'', zegt Pyykkönen.

Marjaana Laine is het met hem eens. Ze is een van de vier advocaten in het land die namens het Adviescentrum voor Vluchtelingen, een door de regering gesubsidieerde organisatie, asielzoekers begeleiden bij de procedure. Ook al is het aantal asielaanvragen de laatste jaren verveelvoudigd, nog steeds zijn er niet meer dan vier advocaten voor hen beschikbaar.

,,Het grootste probleem zijn de ondervragingen bij binnenkomst'', zegt Laine. ,,Die worden nog steeds afgenomen door plaatselijke politiemensen die vaak niets van de situatie van vluchtelingen begrijpen. Daardoor kan het voorkomen dat een verslag van zo'n gesprek pagina's lang doorgaat over de route die is gevolgd om Finland binnen te komen, en een paar regeltjes bevat over de reden van het asielverzoek. Als ze dan hun verhaal corrigeren of aanvullen, zijn ze verdacht en wordt gezegd dat ze hun advocaat napraten, die heeft uitgelegd met welk verhaal ze de meeste kans maken.''

Laine vertelt dat ook het paspoort een probleem vormt. Hebben ze het bij zich, dan vraagt men zich af of iemand wel werkelijk bedreigd wordt. Maar hebben ze het niet meer, dan heet het dat ze hun ware identiteit proberen te verdoezelen. ,,Wie zijn identiteit niet overtuigend kan aantonen, wordt gearresteerd en komt bij gewone criminelen terecht'', aldus Laine. ,,Dat is in strijd met de rechten van de mens.''

Finland houdt zich strikt aan de conventie van Dublin, waarbij asielzoekers die via een ander (Europees) land Finland binnenkomen worden teruggestuurd naar het land van eerste aankomst. Ook de definitie van vluchteling, vastgelegd in de conventie van Genève, wordt heel precies aangehouden. Daardoor kregen vorig jaar slechts vier asielaanvragers een officiële vluchtelingenstatus (omdat hij persoonlijke bescherming nodig heeft) en daarmee een Fins paspoort. De helft van de asielzoekers werd teruggestuurd, meestal onder politiebegeleiding tot over de grens – ,,een uitstekende service'', vindt Pyykkönen. De rest kreeg een verblijfsvergunning, wegens de oorlogssituatie in het land van herkomst.

Elf punaises op een Finse landkaart aan een muur in het opvangscentrum in Helsinki geven de plaatsen aan waar asielzoekers voor opvang terecht kunnen. Het meest noordelijke centrum ligt in Rovaniemi, op de poolcirkel. Je vraagt je af waarom Somaliërs, Vietnamezen of Koerden uitgerekend in deze verre uithoek van Europa hun heil zoeken.

,,Vaak is het toeval'', vertelt Pyykkönen. ,,Veel asielzoekers denken dat ze in Duitsland aankomen, of in Nederland. En dan blijken ze ineens in Finland te zijn. Soms is er ook wel een reden. De eerste stroom Somaliërs, in het begin van de jaren negentig, kwam vanuit Moskou. De enige directe lijnverbinding vanuit Mogadishu ging in die tijd naar Moskou. En van daaruit was de Finse grens gewoon het dichtst bij.''

Volgens advocate Marjaana Laine gaan asielzoekers ook nogal eens af op het bestaande beeld van Scandinavië. ,,We hebben een lange traditie op het gebied van de rechten van de mens'', zegt Laine lachend. ,,Ze verwachten een warm welkom.''