Filmregisseur Michalkov wil Jeltsin opvolgen

Filmregisseur Nikita Michalkov, die in 1994 een Oscar won, combineert de presentatie van zijn nieuwe film (Ruslands antwoord op Spielbergs `Saving Private Ryan') met de bekendmaking dat hij president wil worden.

,,Hij is een Rus, dat verklaart veel...'' Met dat cryptische zinnetje, inclusief de drie puntjes, prijst Nikita Michalkov zijn nieuwste film aan, en vooral ook zichzelf. De 53-jarige regisseur wil zijn Amerikaanse collega Steven Spielberg naar de kroon steken, en als het even kan ook president Jeltsin.

De charismatische Michalkov zal in ieder geval de ster van het Kremlin zijn wanneer op 20 februari De Barbier van Siberië in het 4.500 plaatsen tellende Congrespaleis in première gaat. De Russische politieke en culturele elite kan zich dan laten betoveren door de van patriottisme druipende scène waarin Michalkov zich tot tsaar aller Russen laat kronen. In de rol van imperator Alexander III weliswaar, maar niemand die de symboliek zal ontgaan.

,,Alsof Nikita alvast probeert of de keizerlijke kroon hem past'', schrijft het filmblad Première. Nu het schip Rusland op drift is geraakt, en nog water maakt ook, klinkt de roep om een redder van de natie. Met zijn snor en felle oogopslag en zijn imago als ,,hoeder van het Russische erfgoed'' lijkt Michalkov goed aan dat profiel te voldoen. Eind januari kwam het hoge woord eruit: als het volk mij werkelijk roept, zal ik overwegen mee te dingen naar het ambt van president.

,,Niet dat ik er van houd om over mensen te heersen'', voegde hij haastig toe aan die confessie in The Sunday Times. Maar het hek was al van de dam en in brede kring werd hij meteen op de schouders genomen als een gevierd troonpretendent. Het weekblad Rossiskije Vesti ontlokte de cineast vervolgens de uitspraak dat ,,als er geen goede kandidaten zijn ik mijn eigen krachten zal moeten beproeven'', en sindsdien lijkt de weg terug afgesneden.

In de zuilenzaal van uitgeverij Argoementi i Fakti antwoordt de Oscar-winnaar (in 1994 werd zijn Burnt by the Sun uitgeroepen tot beste buitenlandse film) met een minzaam lachje op de vraag wanneer hij heeft bedacht president te willen worden. ,,Het is immoreel en anticonstitutioneel om over opvolgers te spreken terwijl onze president nog leeft'', zegt hij, om zich vervolgens op te werpen als de nieuwe vader des vaderlands. Zonder de plot te onthullen, beweert de maker dat het drie uur durende epos ,,niet gaat over Rusland in de vorige eeuw, maar over hoe het er vandaag de dag aan toe hoort te gaan''. Het land dient zijn waardigheid te hervinden, zijn trots, zijn durf, zijn identiteit.

In De Barbier speelt Richard Harris een Iers-Amerikaanse fortuinjager die met een monstrueuze machine (bijgenaamd de barbier) de taiga komt kappen. Een Russische officier voorkomt dat hij 's lands rijkdommen plundert.

,,Dit is een film over eer'', zegt Michalkov. ,,En eergevoel is waar het in ons land momenteel aan ontbreekt.''

Zijn film is niets minder dan het Russische antwoord op Steven Spielbergs Saving Private Ryan, over de Amerikaanse landing op de kust van Normandië in juni 1944 en de ongelooflijke inspanning van het Amerikaanse leger om een enkele soldaat heelhuids bij zijn moeder terug te bezorgen. ,,Ik moet er niet aan denken dat mijn dochter van twaalf straks denkt dat de Amerikanen Europa van het fascisme hebben bevrijd'', zo bespeelt Michalkov zijn toehoorders. Spielberg bedrijft Amerikaans cultuurimperialisme, en dat mag. Maar mag hij dan een eigen Russische held creëren, iemand die zijn idealen niet te grabbel gooit en die ,,onze mensen helpt overleven''?

Michalkov wil de Russen weer richting geven in hun leven. ,,We leven zonder een nationaal idee. Het volk moet begrijpen wat voor systeem we bouwen. Is het socialisme? Is het democratie? Is het kapitalisme? Wat heeft het voor zin om democraat te zijn als je je loon niet krijgt uitbetaald?''

Op de vraag of zijn film kan uitgroeien tot een nieuw `nationaal idee' van Rusland, antwoordt hij indirect. ,,Ik was vorig jaar in Frankrijk bij de finale van het wereldkampioenschap voetbal. Wat een saamhorigheidsgevoel overviel de Fransen toen ze wonnen! De president danste als een klein jongen, hij vergat dat hij president was. Als voetbal zoiets teweeg kan brengen, waarom zou een film dat niet kunnen?''

Michalkov is al vergeleken met Ronald Reagan, als de filmster die het tot president wil schoppen. Maar hij heeft eigenlijk veel meer gemeen met de Peruaanse schrijver Mario Vargas Llosa, de beau garçon en intellectueel die zegt dat hij eigenlijk helemaal geen president wil worden, maar uiteindelijk de druk van het volk niet kan weerstaan en het toch probeert.

Michalkov komt uit een elitair-cultureel nest; zijn vader schreef het Sovjet-volkslied en zijn moeder werkte als kunstenares mee aan het gala ter ere van het 800-jarig bestaan van de stad Moskou, in 1947. Nikita's halfbroer Andrej heeft naam gemaakt in Hollywood (als regisseur van onder meer Tango & Cash met Sylvester Stallone) en was in 1997 de schepper van een spektakelshow op het Rode Plein voor de viering van het 850-jarig bestaan van de stad.

Nikita Michalkov is een onverbeterlijke nationalist, die dweept met het ondoorgrondelijke van de Russische ziel. ,,Een Rus staat open voor Westerse invloeden, maar hij is ook vatbaar voor de oosterse wind van het anarchisme'', meent hij.

Zijn films hebben zuiver Russische thema's, of het nu gaat over het opgroeien van zijn dochter (Anna), een verhaal van Anton Tsjechov (Ocie Ciornie), van een literair meesterwerk (Oblomov, naar Gontsjarov) of de verwoestende uitwerking van Stalins zuiveringen (Burnt by the Sun).

Tijdens de bezetting en de daaropvolgende bestorming van het parlementsgebouw in 1993 koos Michalkov de zijde van de rebelse nationalisten die het tegen Jeltsin hadden opgenomen. ,,We moeten een eind maken aan de ideologische oorlog die er in ons land woedt'', stelt hij nu voor. ,,Er is genoeg trots in ons land, maar niet in de Doema, niet in het Kremlin en niet in het Witte Huis, en zolang dat het geval is, zal er in Rusland geen rust zijn.''

Met De Barbier van Siberië wil Michalkov niet de vraag opwerpen hoe je als Rus moet leven, maar voor welk hoger doel. ,,Daar probeer ik in mijn film een antwoord op te geven.'' De vijfenveertig miljoen dollar kostende onderneming (waarvan tien miljoen afkomstig van de noodlijdende staat) is gehuld in een wolk van commercie. Er zijn twee Barbier-van-Siberië-parfums ontwikkeld, er worden Barbier-van-Siberië-telefoonkaarten in omloop gebracht, en een Frans modehuis heeft een zijden Barbier-van-Siberië-sjaal ontworpen.

Of Michalkov kans maakt op de presidentiële troon in het Kremlin hangt in hoge mate af van de ontvangst die zijn film te beurt valt.

Maar volgens de filmcriticus Danil Dondoerej is hij bij voorbaat favoriet. ,,Hij is een echte Russische leider: hij heeft zelfvertrouwen, hij heeft charisma, hij is een goed danser en hij kan wodka drinken zonder dronken te worden. Dat zijn stuk voor stuk kwaliteiten die de Russen hoog achten.''

Een concreet programma heeft de regisseur niet. Hoeft ook niet, zeggen zijn aanhangers. ,,Hij is een Rus, dat verklaart veel.''