Vorm en functie

Van het een komt het ander. Hoe dichter de laatste dag van het jaar nadert, hoe meer mensen verklaren dat ze ons `het volgende millennium gaan binnenleiden'. Over dit soort eerzuchtige gidsen liep ik na te denken - of nadenken kon je het niet eens noemen. Het was meer zo'n zinnetje dat je bewustzijn in beslag kan nemen. `Ieder zijn eigen millennium.' Want wie kan, om bescheiden te beginnen, me iets vertellen over de eerste week van de volgende duizend jaar? Het is een slecht argument, dat weet ik, maar tegenover zoveel geblaaskaak schiet me vanzelf zoiets te binnen. Het is geen excuus.

Op straat lag een zwart apparaatje dat er mooi en gaaf uitzag. Ik raapte het op, bekeek het aan alle kanten. Het leek me een soort nietmachientje, maar het `vloertje' met de twee `deukjes' waardoor het nietje wordt gebogen nadat het papier is geperforeerd, ontbrak. Na nog eens om me heen te hebben gekeken - misschien was de eigenaar in de buurt maar niemand kwam opdagen - stak ik het in mijn zak om het op de redactie te laten zien en vooral: het te proberen. (De eerlijke vinder zal het onmiddellijk aan de rechtmatige eigenaar teruggeven).

Het was een `tacker', een apparaat waarmee je papier aan de muur kunt nieten als de muur niet te hard is. Als iets goed werkt, wekt het geestdrift en een verlangen naar meer. De nietjes in de tacker raakten op. En nu bleek dat de nietjes, kaliber 24/6, uit mijn eigen voorraad niet pasten. Wel in de machines van dertig merken die op het doosje staan opgesomd, maar niet in deze T-310 tacker. Die verschiet kaliber 23/6 en 23/8. Ziehier een vraagstuk van het volgende millennium.

Honderdduizenden, misschien wel miljoenen mensen, de hele eerste generatie na de schrijfmachine is opgegroeid met WordPerfect 5.1. Het programma heeft meer mogelijkheden die je niet dan wel nodig hebt, en ook grensmogelijkheden waarvan je later ontdekt dat ze van pas kunnen komen. Maar al met al word je op je wenken bediend nadat je zelf de weg hebt geleerd. Toen kwam Bill Gates met zijn Windows. Ter plaatse heb ik gezien hoe in het eerste uur van het verschijnen de mensen elkaar molesteerden - zonder overdrijving - om een Windows 95 te bemachtigen.

De kennismaking met Windows 95, ook met de reisgids in je hand, is als het gedropt zijn in een oerwoud. Je moet je eigen weg hakken, de verleidingen van de ik weet niet hoeveel lettertypen weerstaan, geen spelletjes doen - kortom alles laten wat je van je werk zou kunnen houden. Dan heeft, voor iemand die alleen schrijft en niets erbij doet, Windows een zekere verdienste die overigens niet boven de verdienste van WP 5.1. gaat. Intussen is er Windows 98. Kan ik niet over meepraten. Bill Gates heeft 3,3 miljard of miljoen dollar aan goede doelen gegeven. Ongenoemd blijven de gemartelden die dit bedrag hebben opgebracht.

De lezer zal zich afvragen wat dit alles te maken heeft met de foto van het mooie vliegtuig boven dit stukje. Die houdt verband met het eigenlijke onderwerp: het principe vorm volgt functie. Dit is een postvliegtuig, ontworpen om zoveel mogelijk poststukken zo snel mogelijk van A naar B te brengen. Ik vind het een schoonheid van een machine. Dat valt niet nader uit te leggen. Hetzelfde heb ik met een klauwhamer, een balpuntpen type Bic-clic, een potkachel met een goed trekkende schoorsteen, een geweer. Allemaal gereedschap dat op z'n allerbest werkt en daardoor geen versiering nodig heeft. Aan het eind van een lange ontwikkeling heeft de functie de beste vorm gebaard.

In het verband tussen deze twee grootheden komt nu snel verandering. De elektronica maken het mogelijk, steeds meer functies in een klein volume op te hopen, meestal een plastic doos die van buiten niet verraadt waartoe het inwendige dient. En nu zijn we aan het eind van het millennium zo ver, dat de opeenhoping van functies praktisch grenzeloos is, waardoor er een nieuw verschijnsel ontstaat: het multifunctionele om zichzelfs wil. Dat is de paradox: de barok van het multifunctionele; de barok waarvan de vorm verloren is gegaan.

Maar de ene barok is de andere niet. Word Perfect, Windows, Apple hebben ieder hun eigen barok aan functies ontwikkeld. Wie zich in het ene systeem heeft bekwaamd, zal het andere niet één twee drie verstaan, noch zich verstaanbaar kunnen maken, tenzij hij zich compatible heeft gemaakt, d.w.z. een functie aan de veelheid heeft toegevoegd. Wie een accu uit zijn Opel heeft laten stelen, zal zijn auto niet kunnen starten met een accu van een Renault, hoewel in beide dezelfde soort elektriciteit is opgehoopt.

De wereld wordt snel kleiner - daar zijn we het langzamerhand over eens - maar de diversiteit neemt in hoger tempo toe. Eén van de diepste oorzaken daarvan (er zijn nog meer diepste oorzaken) is dat het verband tussen vorm en functie verloren is. Wie ons werkelijk het nieuwe millennium zou willen binnenleiden, zou een methode moeten verzinnen om deze beide grootheden weer dichter tot elkaar te brengen.