Lissabon, dat is de stad van de melancholie en de rouw

In De Brakke Grond klinkt oorverdovende house: het `computergestuurde erotische new age drama' Zuid Zuid West van Carina Molier is begonnen. Wat een contrast met de rust en de stilte in het zaaltje ernaast! Daar speelt De Tijd Pereira verklaart. Verteltheater op z'n subtielst, met zachte stemmen, nauwelijks hoorbare flarden muziek en een minimum aan knallende effecten. Drie heren staan in een sobere ruimte. Op de achtergrond een bureau, op de voorgrond wat ventilatoren en aan de zijkant een paneel van hout en ouderwets gedecoreerd glas. Een van de heren vertelt over Lissabon en prompt zíjn we in Lissabon, niet alleen door het paneel dat op de pui van een Portugees café lijkt, maar ook door de droeve manier waarop de meneer praat. Want Lissabon, dat is de stad van de saudade, de melancholie, de rouw.

Meneer Pereira rouwt om zijn jeugd die voorbij is en om zijn vrouw die jong stierf en om de zoon die zij nooit kregen. Meneer Pereira denkt aan hoe-mooi-het-was en aan hoe-mooi-het-had-kunnen-zijn en dat is triest en tegelijkertijd comfortabel. Zo blijft er immers geen plaats meer over om aan het lastige heden te denken. Ook als journalist verschanst Pereira zich in het verleden; de cultuurbijlage van het dagblad `Lisboa' vult hij met dweperige artikelen over dode schrijvers. Maar zijn nieuwe assistent verandert zijn leven totaal.

Pereira nam Monteiro Rossi aan omdat Rossi de auteur is van een verhandeling over de dood. Alleen heeft Pereira te laat door dat Rossi niet met de dood dweept maar hem haat, en dan vooral de dood die gebracht wordt door Hitler en Mussolini, door Franco en de Portugese dictator Salazar: we bevinden ons in het jaar 1938. Rossi bestrijdt hen en hun aanhangers fysiek en met behulp van het woord. In de necrologieën probeert hij zijn politieke overtuiging uit te venten en Pereira beslist: deze stukken zijn onpublicabel. Maar hij gooit ze niet weg. Hij bewaart ze, voor betere tijden. Dat is het begin van zijn verzet tegen de steeds leugenachtigere en regimegetrouwere krant en het einde van zijn carrière.

Waarschijnlijk. Misschien. Vermoedelijk. In Pereira verklaart, naar de zes jaar oude roman van Antonio Tabucchi (Pisa, 1943), is niets maar dan ook niets zeker. Neem alleen al de titel: iemand die een verklaring aflegt kan de waarheid zeggen of liegen. De mannen die Pereira's verklaring aan ons doorvertellen houden weten niet wat ze ervan moeten vinden en houden een slag om de arm. Ze zijn net zo voorzichtig als Pereira zelf. Die zou nooit uit zijn ivoren toren zijn gestapt als... Als Monteiro Rossi hem niet aan zijn ongeboren zoon had doen denken. Als hij niet heimelijk verliefd zou zijn geworden op Rossi's levenslustige vriendin. Als hij niet die vrouw in de trein had ontmoet die hem aan zijn joodse afkomst had herinnerd. Door toeval, misverstanden en te lang geaarzel komt de kleine man Pereira tot een grote daad.

Misschien is Pereira tevens een zelfportret van regisseur Lucas Vandervost. Die leeft net als Pereira voor de literatuur, en in zijn zeer literaire theaterproducties twijfelt hij aan de legitimiteit van zo'n esthetische houding.

Ook De ondergang van de Titanic ging over het conflict tussen reflectie en actie, tussen l'art pour l'art en revolutie, tussen kunst en politiek. In Pereira verklaart mondt dat conflict uit in een gelukkige synthese. Niet voor de held, misschien, want wat er met hem gaat gebeuren is onzeker, maar voor de toeschouwer.

Dirk Buyse, Robbert So en Wim van der Grijn zijn nu eens verteller en dan weer Pereira of Rossi of een van de bijfiguren; nu eens beperken ze zich tot mooie, aarzelende, weemoedig uitgesproken woorden en dan weer zijn ze gedwongen te handelen. Nu eens houden ze afstand, dan weer vallen ze samen met hun personages. Dan luisteren ze alleen nog maar, zoals Rossi het noemt, naar `de redenen van het hart'. En zo zijn intellect en emotie, engagement en scepsis, politiek en kunst hier voorbeeldig verenigd.

Voorstelling: Pereira verklaart, naar Antonio Tabucchi. Vertaling: Anthonie Kee; regie: Lucas Vandervost. Gezien: 11/2 De Brakke Grond, Amsterdam. Aldaar 13/2. Tournee t/m 10/3. Inl. (020) 4275447.